KAGAN VE KATUN, Doç.Dr. S.GÖMEÇ

KAGAN VE KATUN,

Doç.Dr. S.GÖMEÇ

Türk devlet teşkilatının ilk şekiııerinin Hun devlet yapısında görüldügü bir

gerçektir. Ancak biz Hunlara ait bilgileri yabancı kaynaklardan, özeııikle Çin ve

Roma menşeili kayıtlardan öğrenebiliyoruz. Bunun yanısıra Türklerle ilgili ilk

Türkçe belgeler Kök Türk harfleriyle yazılmış olan abidelerdir. Biz bu makalede

Kök Türkçe kaynaklara bagıı olarak eski Türk devletini idare eden Kagan ve

Katun hakkında bilgiler vermeye c~lışacagız. Kök Türk ve Uygur devletlerinde,

devletin başındaki kişi kagan unvanıyla anılmaktadır. Çin kaynaklarında K'ohan

şeklinde transkripsiyon edilen bu unvanın Türkçe olmadıgı ve bir takım

menşelere dayandırıldığı görülmektedir'. Menşe) ne olursa olsun, hükümdar

manasına gelen bu terim Türkleşmiş ve Türk kültürünün bir unsuru olmuştur.

Tanrı tarafından bu göreve tayin edilen Türk kaganı, bütün yeryüzünün,

yani insanlığın hükümdarıdır. Türk hakimiyet anlayışının bir tezahürü olan bu

düşünce Kök Ttirkçe yazıtlara da aksetmiştir: Üze Kök Tengri asra yağız yer

kılındukda ikin ara kişi oğlı kılınmış. Kişi oglınta üze eçüm apam Bumın

Kagan, istemi Kagan olurmı{ Türk devlet hiyerarşisine göre, kagan en tepede

bulunur ve bu unvan kolay kolayalınmazdı. Herşeyden önce kaganlığın birinci

şartı Türk soylu olmaktı. Öyle ki, babası Türk annesi Türk soylu olmadığı için,

Türk tarihinde bazı kişilerin tahta çıkamadıklarını biz bil.iyoruz3

. Kagan olmanın

diğer bazı şartları da vardır. Bu şartları kendinde toplayan kişi kagan olabilir.

Kaganlığın ilk şartı bilge ve alp olmaktadır. -Kök Türk tahtına çıkan kaganlar

bilge ve alp oldukları için bu makama çıkabilmişlerdir: Bilge kagan ermiş, alp

kagan ermi{ Kaganı alp ermiş, ayguçısı bilge ermi{ Bilgesin üçün, 'alpın

• AÜ. D.T.CF Tarih Bölomo

IL. Rasonyi, Tarihte Türklük, 2. Baskı, Ankara 1988, s.60; B. Öge!, Türk Kültürünün Gelişne

<;:a~ları, 3. Baskı, Istanbul 1988, s.578; A. Calcro~lu, "Tu ky u ve Uygurlarda Han Unvanları",

Türk Hukuk ve Iktisat Tarihi Mecmuası. C.1. Istanbul 193 ı, s. ı06; P.A. Boodberg, 'The

Language of the To-pa Wei". Harvard Journal Asiatic Studies. Yol. I, 1936, s.171; K.

Shiratori, "Kaghan Unvanının Menşei", çev. i. Gökbakan, Belleten, C9, Ankara 1945. s.499-

504; P. Olbricht, "Uchida's Prolegonıena zu einer Geshichte der Jou-jan", Ural-Altaisehe

Jalırbüeher. Band 26, Wiesbaden 1954, s 96-97; B.Ögel, "Dollu GöktOrlderi Hakkında

Notlar", Belleten, C21, Ankara 1957. s.130.

lBakınız, Köl Tigin Yazıtı, Dollu tarafı, J. Satır; Bilge Kagan Yazıtı. Dollu tarafı, 2-3. Satır:

Yukarıda mavi gök, aşallıda yallız yer yaratıldıkta, ikisinin arasında insan 0lllu yaratılmış.

Insan o~lununllzerine atalarım Bumın Kagan ve istemi Kagan oturmuş; Oturduktan sonra TOrk

milletinin ülkesini, töresini idare etmiş dozenlemiş.

lY. Minorsky, Tamim ıbn Bahr's Journey to the lJyghurs, Bruxelles 1948, s.303; M.T.Liu.

Die Chinesisehten zur Gesehichte der Ost-Türken (T'u-küe), C.1. Wiesbaden 1958. s.43-

44; H.Ecscdy, "Tribe and Tribal Society in the 6 ıh Century Turk Empire", Acta OrientaHa.

25. Budapest 1972, s.25 ı

4Bakınız, KöI Tigin Yazıtı. Dogu, 3; Bilge Kagan Yazılı, Dogu. 4: Bilge kagan imiş. alp kagan

imiş.

82 SAADETTİN GÖMEÇ

üçün6

. Yani kaganın bilgili Ye akıllı olması yanında cesur Ye yiğit de olması

gerekmektedir.

Kagan olacak kişi aynı zamanda erdemli olmalıdır. Erdem, fazilet

demektir. Erdemli olmayan kişi kagan olamaz. Kök TUrkçe kitabelerde karşımıza

en çok çıkan kelimelerden biridir. Kagan küç'\U olmalıdır: Küçlüg alp kaganım7

.. da adırulu bardmgız. üzellikle bu unyan Uygur kaganlarının adlarında

görUyoruz. Kagan olmanın bir başka şartı külüg8

yani ünlü olmaktır. Bumın,

Juan-juanları mağlı1p ederek Un kazanmıştır, Bilge de ta şadlığı sırasında birçok

sayaşa katılarak Un almıştır. Bunun gibi Kök TUrk tahtına çıkan kaganlar hep

UnlUdür: Antag külüg kagan ermi{ Bu unyan özeııikle beg adlarında

görUlmektedir. Bunların yanısıra kaganın kut, yarltk ve ülüg gibi Tanrı tarafından

verilen özeııiklere de sahip olması gerekmektedir. Tabi ki, bütün bunlar

kaganın yaradılışıyla da ilgilidir. İyi huylarla donatılan kaganlar miııetine ve

ulkesine faydalı oluyorlardı, fakat iyi huylarla yaratılmamış olan kaganlar

milletini ve ülkesini felakete sürUklemektedir: anta kisre inisi eçisin teg

kıltnmaduk erinç, oglt kangm teg kıltnmaduk erinç, biligsiz kagan olurmış

erinç, yablak kagan olurmış erinç; buyrukı yime biligsiz ermiş erinç, yablak

ermiş erinç. Begleri bodunı tüzsiz üçün Tabgaç bodun tebligin, kürlügin

üçün, armakçısm üçün inili eçili kingşürtükin ü~ün begli, bodunltg

yongşurtukm üçün Türk bodun iIIedük ilin ıçgmııdmış 0.

Yeni kaganın tahta çıkış töreni, Çin kaynaklarında oldukça renkli bir

şekilde anlatılmıştır. Yeni kagan bir keçe Uzerine oturtularak, dokuz kişi

tarafından göğe kaldırılmakta, çadırın etrafında, gUneş istikametinde dokuz kez

döndürUlmektedir. Sonra ipek bir şal ile boğazı sıkılarak kaç yıl hUkUmsüreceği

sorulmakta ve ağzından çıkan ilk ses veya sözcUğe bakılarak bir sUre tayin

edilmektedir".

;Bakınız, Tunyuku Yazıtı i: Taş, Güney, 3; Dogu, 4; Kuzey, 5:Kaganl alp imiş, müşaviri bilge

imiş.

~Bakınız, KlH İç Çor Yazıtı, Batı, 7: Bilgesi için, yigitligi, erdemliligi için.

7Bakınız, Ongin Yazıtı, Sag, 4: Güçlü, yigit kaganımdan ayrıldınız.

'I)revnetyurkskiy Slovar, Redaktorı: V.M. Hadelyayev - D.M. Nasilov - E.R. Tenişev - AM.

Şçerbak, Leningrad 1969; S.G. C1auson, An Etymological Dictionary of Pre-ThirteenthCentury

Turkish, xford ı972, 5.717; Ögel. a.g.e., 5644; B.Ögel, Türklerde Devlet Anlayışı,

Ankara 1982,5.267.

YBakınız, Köl Tigin Yazıtı, Dog, 5-7; Bilge Kagan Yazıtı, Dogu, 5: Bu kadar ünlü kagan imiş.

I"Bakınız, KlII Tigin Yazıtı, Dogu, 4-7; Bilge Kagan Yazıtı, Dogu, 5-7: ondan sonra küçUk

kardeşi büyük agabeyi gibi yaratılmamış oldugundan, ogıu babası gibi yaratılmamış

oldugundan, bilgisiz kaganlar tahta oturmuş oldugundan, kötü kaganlar tahta oturmuş

oldugundan; bakanları da bilgisizmiş, kölU imiş. Beyleri, halkı düzensiz oldugu için, Çin

milleti aldatıcı oldugu için, bey ve halkın arasını açtıgı için Türk milletinin ülkesi elinden

çıkmış

Ilw. Eberhard, Çin'in Şimal Komşuları, Çev. N. ulugtug, Ankara 1942, 5.87; H.N. Orkun,

Türk Tarihi, c.ı, Ankara 1946, 5.136; F. Laszlo, "Kagan ve Ailesi", Türk Hukuk Tarihi

Dergisi, 6/10-11, Ankara 1968, 5.222; E. Esin, "KUn-Ay (Ay-Yıldız Motifinin Proto-TUrk

Devirden Hakanhlara Kadar Ikonografisi)", Vii. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C. ı,

Ankara 1972,5.329.

KAGAN VE KA TUN 83

Katun için de buna benzer törenler icra edilmektedir.

Kök Türkçe kaynaklarda kaganın vazifeleride dolaylı şekilde

anlatılmaktadır. Kagan milletin iskiinını ve sosyal teşkilatlanrnasını sağlamalıdır.

Bumın ve istemi Kök Türklerin başına geçtikten sonra, Türk milletinin iskiinını

ve düzeni sağlamışlardır. Bilindiği gibi Bumın Kagan devletin merkezinde,

Ötüken'de kalırken, kardeşi )istemi de Batıdaki On Okların teşkilatlandırılması ile

vazifelendirilmişti: İIgerü Kadırkan Yışka tegi, kirü Temir Kapıgka tegi

kondurmış 12. Aralarındaki sosyal intizam kaybolduğu için de, Çin'e tekrar boyun

eğmek zorunda kalmışlardır: Yagı bolıp, itenü yaratunu umaduk yana

içikmiş 13. Fakat çok geçmeden ortaya )ilteriş çıkıp, Türkleri birleştirerek,

yeniden bir düzenlemeyapmıştır: Tölös, Tarduş bodunıg anta itmiş14. Bilge de

amcasının ölümünden sonra, karışıklık içerisine düşen ülkesini sosyal bir

düzenleme ile tekrar diriltmiştir: Kagan olurıp, yok çıgany bodunıg kop

kubratdım 15 Kitabelerde siyası bir ad yerine geçen Türk'e dahilolan bütün

kavimlere karşı aynı sorumluluk hissedildiği için, onların da karışıklık içerisinde

bulunmamalarına özen gösterilmiş ve siyası teşkilatlanma yapılırken onlar da göz

önünde bulundurulmuştur: Kögmen yir-sub idisiz kalmazun tiyin, Az, Kırkız

bodunıg itip, yaratıp keltimiz ... Kadırkan Yışıg aşa bodunıg aıiça konturtı-

mız, ança itdimiz ... Kara Türgiş bodun kop içikti. OL bodunıg Tabarda

konturdımız ...Tengri yarlıkaduk üçün özüm olurtukıma tört bulungdakı

bodunıg itdim, yaratdım 16. Görüleceği gibi Türk kaganları yeni bir ülke

fethettikleri zaman, idaresi altındaki Türkleri buralara yerleştirerek, tıpkı daha

sonraki yüzyıllarda olduğu üzere (mesela Anadolu'nun Türkleşmesi) kazanılan

toprakları iskiina açıyoriardJ. Hunlar çağından beri Orta Asya'daki Türk yerleşim

bölgelerinin izlerine rast lanı lması 17, hep bu iskiin politikaları sayesindedir.

Selenge ırmağı kıyısında Moyun Çor'un, tahminen 758 yılında Bay-Balık adlı bir

şehri, Sogdlu ve Çinli ustalara yaptırması, bunun en çarpıcı delilidir: Sugdak,

Tabgaçka Selengede Bay Balık yapıtı birtim 18.

IlBakınız. KllI Tigin Yazılı. Dog,u. 2-3; Bilge Kagan Yazılı, Do~u. 3-4: Dog,uda Kadırkan Yış'a

kadar. batıda Temir Kapı'ya kadar (Türk millctini ) yerleştirmiş.

DBakınız. Köl Tigin Yazılı. Do~u. iO; Bilge K~gan Yazıtı. Dog,u. 9: Düşman olup. düzeni

sag,layamadıklarından yine (Çin'c) tabi olmuş.

I~Bakınız. KIiI Tigin Yazılı. Dog,u. 14; Bilge Kagan Yazılı. Dog,u. 12: 1'(llös. Tarduş halkll11

orada tanzim ctmiş.

"Bakınız. Köl Tigiıı Yazıtı. Güney. iO: Bilge Kagan Yazıtı. Kuzey. 7-8: Kagan oturup. yoksulfakir

millcti hep toplattım.

"'Bakll1lz. Köl Tigin Yazılı. Doliu. 20-2 ı. 39: Bilge Kagaıı Yazılı. Dog,u. 17-18 Kögmen (Ilkesi

sahipsiz kalmasm diye. Az ve Kırkız halkını düzenleyip. geldik. Kadırkan YıŞ" a~an

kavimleri böylece yerleştirdik. böylece düzenledik ... Kara Türgi~ halkı hep itaat etti. O halkı

Tabar'da yerleştirdık. Tanrı izin verdi~i için. kendim oturdug,umda dört taraHaki halkı

düzenledim. yarattı

170gel. Türk Kültürünün Gelişme ..•. s.344-345; BOgel. ıslamiyetten Önce Türk Kültür

Tarihi. 2.baskl, Ankara 1984: s.91-364; E. Esin, ıslamiyetten Önceki Türk Kültürü Tarihi

ve Islama Giriş, Istanbul 1978. s.43-136.

I"Bakınız. Şine-llsu Yazılı. Batı. 5: Sogdlar ve Tabgaçlara Selengc'dc Bay-Balık yapiırdım.

84 SAADElTiN GÖMEÇ

Kagan kendinden sonra, devletin idari kademesinde yer alacak olanları da

tayin etmelidir. ilteriş Kagan, Ötüken'de hakimiyetini tesis ettikten sonra, kardeşi

Kapgan'ı şad\9, To-sifu'yu da yabgu20 tayin etmişti: .Tölös, Tarduş bodunıg

anta itmiş. Yabgug, şadıg anta bermiş2\ Bilge de, amcası Kapgan Kagan tahta

çıktığında Tarduş Şad ilan edilmişti: Tengri yarhkaduk üçün tört yigirmi

yaşımka Tarduş bodun üze şad olurtım.22 Kapgan Kagan aynı zamanda küçük

oğlubu ini ii Kagan, kardeşi To-si-fu'yu da Sol Şad yapmıştl2l

. Köl Bilge Kagan

da Uygur birliğini sağlayınca, büyük oğlu Tay Bilge Tutuk'u 747 yılında yabgu

tayin etmiştir: Tay Bilge Tutukıg yabgu atadl.24 Tay Bilge Tutuk yabgu olduğu

19 Genellikle, TUrkçe'ye Farsçadan geçti~i iddia edilen bu unvanın. kagandan sonra geldigi

söylenmişse de (bakınız, H. Yambery, Noten zu den Alttürkischen Inschriften dcr

Mongolei und Sibiriens, Helsingfors 1898, s.114; Clauson, a.g.e, s 866; PB. Golden,

Kzahar Studies. An historieo-philogogieal inquiry into the origins of the Khazars. Budapest

1980, s.206; S.G. Clauson, "The Ongin Inseription", .Journal of the Royal Society, London

1957, s.186; E.H. Parker, "Inseription de L'Orkhon". Journal of the China Branch of the

Royal Asiatk Society, Yol.3l, (ı 896-97) Shanghai, s.18; Laszlo, a.g.m., s48; S. Ça~atay, "Iı,

Ulus ve Yönı:tenler", A.Ü. DTCF Cumhuriyetin 50. Yıldönümü Anma Kitabı. Ankara 1974,

s.291; B. Ögel, "Ober die AlttUrkisehe Seha (SU-Basehı) WOrde", Central Asiatk Journal.

8/1, Wiesbaden 1963. s.27-42; A. Bombaci, "On the Aneient Turkish Title Şad",

Gururjamanjarika. Studi in Onore di Giusepe Tucci, Napoli 1974, s. i67.193), Çin

kaynaklarında sha. she veya c'ha şeklinde kaydedilen bu unvanı hOkOmdar ailesinden bir

tiginin taşıdı~ını ve kagandan sonra uçUneU dereeeyi işgal etti~ini biliyoruz. (bakınız, Orkun,

a.g.e., s. i37; Clauson, a.g.e., s.866; ça~atay, a.g.m., S.29 ı; A. Bombaci, "The Husbands of

Prineess Hsien-Li Bilga", Studia Turcica, Budapest 197 ı, s. i15). Umumiyetle kagan

çocukları veya ye~enleri olan şadların ba~ımsız ordulara sahip oldukları, fakat kaganada

do~rudan ba~1ı bulundukları kesindir (bakınız, Ögel, TÜrk Kültürünün Gelişme ... , s.646;

Ögel, Türk Devlet ... , 5.233; Ça~atay, a.g.m., s.291). Bunun yanısıra, kitabelerde bir de

şadapıt unvanı geçmektedir (bakınız, Köl Tigin Yazıtı, GUney, i; Bilge Kagan Yazıtı,

GUney, 13-14) ki, bu unvanın kökUnUn şaddan geldi~i söylenmektedir (bakınız, Clauson,

a.g.e., 5.867; SG. Kjlyaştomıy-Y.A. Livşiç, "The Sogdian (nseription of Bugut Revised",

Acta Orientalia, 26/1, Budapest 1972, s.88) Biz de bu görUşe katılıyoruz.

211 Yabgu unvanının bUtUn TUrk boylarında ve çeşitli yabancı kavimlerde görUldugU tesbit

edilmiştir (bakınız, R. Grousset, Bozkır imparatorlu~u, çev. R. Uzmen, Istanbul 1980, s.94;

Rasonyi, a.g.e., 5.61; Clauson, a.g.e., s.873; Laszlo, a.g.m .• 5.48; S.G. Clauson, "The Earliest

Turkish Loan Words in Mongolian", Central Asiatk Journal, 4/3, Wiesbaden 1959. s. i79).

Hunlar zamanında shan-yü şeklinde görUlen bu unvanı, Batı TUrkistan ve Fergana yerli beyleri

de taşıyordu, daha sonra bu unvanı Kök TUrkler çağında On Ok liderlerinde, dolayısıyla

veliahtta ve O~uz, Karluk ileri gelenlerinde görUyoruz (bakınız, ögel. a.g.e., s.349; Ş.Şeşen,

İslam Cografyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1985, s.64). BaşlangıÇla

aşa~ı-yukarı kagan unvanıyla eşit manaya gelen yabgu, daha sonraki yUzylllarda, kagandan bir

all dereceyi ifade etmiş ve LO. YUzylllara gelindi~inde, boy reisIerinin unvanı olmuştur

(bakınız, Ögel, Türk Kütürünün Gelişme ... , s.613: Golden, B.g.e., s.190; Laszlo, a.g.m.,

s.50).

21 Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Do~u. 14; Bilge Kagan Yazıtı, Do~u, 14-15; Tölös, Tarduş halkını

orada dUzenlemiş. Yabguyu ve şadı orada aamış

22 Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Do~u, 17; Bilge Kagan Yazıtı, Do~u. 14-15; Tanrı izin verdi~i

için ondört yaşımda Tarduş halkı Uzerine şad olarak oturdum.

23 Liu, a.g.e., s. ı63; J.T. Chang, T'ang Devrindeki Dogu Göktürkleri Hakkında Yeni

Belgeler, Doktora Tezi, Taipei 1968, s. ı66.

24 Bakınız, Şine-Usu Yazıtı, Kuzey, i1-12: Tay Bilge Tutuk'u yabgu tayin etti.

KAGAN VE KATUN 85

t~;

halde, Moyun Çor ondan daha atik davranarak, Tay Bilge'yi ortadan kaldırmış ve

kendi oğullarını yabgu ve şad atamıştır: Eki oglıma yabgu şad at birtim.

Tarduş, Tölös bodunka birtim.25 Aynı Moyun Çor, Tay Bilge Tutuk örneğinde

olduğu gibi, Ulug Bilge Yabgu ile Bögü de mücadeleye girişmiş ve şad olan

Bögü, bu mücadeleden galip çıkmıştır. Yazıtlardan da görüleceği üzere yabgular

Tarduş, şadlar Tölös adıyla anılmışlardır.

Kagan. bağlı boy ve kavimlere de yöneticiler atamalıdır. Kitabelerde

karşımıza çıkan enteresan bir durum da şudur: Bilge Kagan tahta oturduğu

zaman, güneydeki kavimlerin üzerine şadapıt begler, kuzeydekilere de

tarkanlar ve buyruklar tayin etmiştir: Tengri teg tengride bolmış Türk Bilge

Kagan bu ödke olurtım. Sabımm tüketi eşidgil. Ulayu ini yigünim, oglanım,

biriki uguşım, bodunım, biriye şadapıt begler, yırıya tarkat, buyruk begler,

Otuz Tatar ...Tokuz Oguz begleri, bodunı bu sabımm edgüti eşid ...

26

. 752

senesinde, Tokuz Oguz-Kırkız seferi sonunda, Moyun Çor tarafından Çiklere

Tutuk27 tayin edilmiştir: Çik bodunka tutuk birtim.ıs

Kaganın kendi

ailesinden başlayarak, etrafındakileri çeşitli görevlere getinnesi ve onları her

zaman çlenetlemesi, Türk devletini cihanşumul ve sosyal devlet anlayışından ileri

gelmektedir. Türk devletinin gayesi, kendi milletinin olduğu kadar, dünyanın da

nizamını sağlamaktır.

İyi bir kagan ülkesinin törelerini, yani kanunlarını da düzenlemeli ve

yaymalıdır. Bumın ve istemi, kaganlığın başına geçer geçmez, ülkeyi ve töreyi

düzenlemişlerdir: Kişi oglınta üze eçüm apam Bumm Kagan, istemi Kagan

olurmış; olurupan Türk bodunung ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş29. Bir

devletin mevcudiyeti için gerekli olan şartlardan birisi de kanunlara sahip

olmasıdır. Hemekadar Türk milleti kanunlarını yazılı olarak saklamadıysa da,

2; Bakınız, Şine~Usu Yazıtı, Dogu, 7; Tes II Yazıtı, Batı, 6: İki o~luma yabgu ve şad unvanı

verdim. Tarduş Ile Tölös halkının Uzerine gönderdim.

2~ Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Guney, 1-2; Bilge Kagan Yazıtı, Kuzey, 2: Tanrı ıarafından gökte

yaratılmış, TUrk Bilge Kagan bu zamanda tahta oturdum. SözUmU biteııe kadar dinle. Benden

sonra gelen, kUçuk kardeşimden yegenim, çocuklarım, soyum ve miııetim, sa~daki (gUney)

şadapıl begler, soldaki (kuzey) tarkanlar ve buyruk begler, Otuz Tatarlar.. Tokuz oguz

begleri, halkı bu sözUmU iyi dinle ...

n Tutuk unvanının menşeinin Çince oldugu ve tu-lu şeklinde transkripsiyonu edildigi ve hem

vali, hem boy beyi, hem de askeri komutan oldugu söylenmektedir (b:ıkınız, Clauson, a.g,e.,

s.453; Ögel, a.g,e., s.302; H. Ecsedy, "Old Turkic Titles ofChinese Origin", Acta Orientaila,

18, Budapest 1965, s.84). Bu unvanın TOrklere 558 yılından evvel geçmiş olabilecegi, Tibet,

Hotan ve Sogd metinleri yanında, daha sonraki yOzyıııara ait uygurca metinlerde de bulundugu

zikredilmekle beraber, bu unvanın TUrkçe tutmak fiili ile de ilişkisi dikkate çekilmiştir

(bakınız, A.V. Le Coq. Chotscho, Graz-Austria 1979, s.30; Ecsedy, a.g,m., s.85-86; K.

Czegledy, "Gardizi on the History of Central Asia (746-780)", Acta Orietalia, 27/3, Budapest

1973, s.259).

2K Bakınız, Şine-Usu Yazıtı, GUney, 2: Çik halkına tutuk verdim.

29 Bakınız, Köl Tigin Yazılı, Dogu tarafı, 1-2. satır: Insan oglunun Oı:erine atalarım Bumın

Kagan ve Istemi Kagan oturmuş; Oturduktan sonra TOrk miııetinin (Ilkesini, töresini idare

etmiş, dOzenlemiş.

86 SAADETTİN GÖMEÇ

yüzyıllardan beri gelen töre hükümleri herkes tarafından bilinmekte ve kayıtsızşartsız

uyulmaktadır. Töre hükümlerine aykırı davrananlar en şiddetli biçimde

cezalandırılırlardJ. Bozulan töreyi düzeltmek Türk kaganlarının en belli-başlı

vazifelerinden birisidir: iıig tutıp, törüg itmiş30. ilteriş de dağınıklık

içerisindeki ülkesini derleyip topladıktan sonra, bozulan töreleri düzenlemiştir:

ilsiremiş, kagansıramış bodumg küngedm~ş, kuladmış bodumg Türk törüsin

ıçgınmış bodumg eçüm apam törüsinçe yaratmış, boşgurmış3'. Bilge Kagan,

kendi milletinin tabi olduğu kanunları, idaresi altına aldığı milletlere de beyan

etmiş vr bu hükümlere onların da uymasını istemiştir: Bödke özim olurıp bunça

agır törüg tört bulungdakı (bodun yayndım)32. O, aynı zamanda, ihtiyaç hasıl

oldukça töre hükümlerini de yenilemiştir: Elig, törüg yegedi, kazgantım33

.

Kaganlar töreyi düzenleyebilirler, fakat töre hükümlerini de tamamen

ortadan kaldırmaya yetkileri yoktur. Bunun en güzel örneği lşbara Kagan (581-

587) zamanında yaşanan bir hadisedir. Bilindiği gibi lşbara Kagan'ın zamanı tabi

felaketler, savaşlar ve isyanlarla geçmiştir. Bu zor durum karşısında Işbara, Çin'in

himayesini istemiş, Çin'de buna karşılık olarak ondan, Türklerin Çin adetlerine

dönmesini talep etmiştir. O da Çin'e yazdığı mektupta; "bizim adet ve

geleneklerimiz çok eski çağlardan beri gelmektedir. Bundan dolayı onları

değiştirmeye benim gücüm yetmez" diye cevap vermiştir34

.

Kitabelerde geçen törüg kavramı, kanun manasına gelmektedir35

.

Bilindiği gibi, Türk düşüncesinde önemli bir yer teşkil eden otoriter devlet

anlayışının iki dayanağından biri töreye sıkıca bağlılık, biri de devlet

kuruluşlarının işleyişine damgasını vuran bu nizamda dikkatli ısrardır. Eski Türk

yazıtlarında, Türk töresi halka ve gelecek nesillere anlatılmaktadır. Çin

kaynakları da, Türk töresi hakkında uzun uzadıya bilgiler vermektedir36

.

Kanunlardan mahrum bir devletin yaşayabilmesi düşünülemez.

Kaganın bir başka görevi de, ülkeyi iktisaden refaha ulaştırmaktır.

Milletin karnını doyurmak, üzerini giydirmek, milleti zengin yapmak kaganın

)11 Bakınız. Kül Tigin Yazıtı. Do~u, 3-4: Bilge Kııgıın Yıızıtı. Dogu. 4-5: Ülkeyi tutup. töreyi

düzenlemiş.

)i Bakınız. Kül Tigin Yazıtı. Dogu. 13-14: BIge Kagıın Yazltı. 4-5: Ilsizleşmiş. kagansızlaşmış

halkı. cariye olmuş. kulolmuş halkı. Türk töresini kaybetmiş milleti atalarımın töresince

vücuda getirmiş, yctiştirmiş .

.'2 Bakınız. Bilge KLiilLin Yazıtı. Dogu. 2: Bu zamanda kendim oturup. bunca önemli töreyi dört

taraftaki halka yaydını.

)) Bakınız. Rilile K"lllın Yıızı! •. Dogu. 36: Ülkeyi. töreyi çok iyi kazandım.

). Ogcl. TOrklerde Devlet .••. s.312-313 .

.'.' ('agalay, a.g.m •. s279: A. inan. "Yasa. Törc-Tlire ve Şcria!". TOrk Kültürü Araştırmaları.

iii. Ankara 1964. s.1 04: A. Donuk. "Islamiyct'ıcn Önce Türklerde Dcvlet Adamı Tipi". Tllrk

KilitürO. 241275. Ankara 1986. s.146

Ilu kcl imenin Tabgaç dcvletinde de görüldügO. haıta Tou-Iu 'nun lörU oldugu söylenmektedir.

Ilakınız. Boodherg. 1I.Il.m•. s.171

,,, Ögc!. ll.g.e •. 5.130-131: Ögel. Türk Kültürünün Gelişme .... s.113: Donuk. a.g.m .. s.146

KAGAN VE KATUN 87

vazifesidir. Eğer bunlar gerçekleştirilemezse ülkede istikrar olmaz. Bu gOnUmüz

devletleri ve toplumları için de geçerlidir. Kapgan Kagan'ın gayelerinin başında

ülkeyi yUkseitmek ve milleti zengin etmek gelmiştir: çıganyıg bay kıltı, azıg

öküş kıltı:;? Bilge Kagan tahta oturunca aç ve fakir bir şekilde etrafa dağılmış

olan milleti bir araya getirerek zengin etmiştir: çıgany bodıımg bay klltım.,8

Yalıng bodunıg tonlıg kıltım. çıgany bodumg bay klltım.39 Başlangıçta Türk

devletinin iktisaden ayakta durması akınlar sayesinde oluyordu, fakat akın ve

yağma ile bir devletin ayakta duramayacağını bilen Türk idareciler, devlet

ekonomisini ve hayatını idımıe ettirecek yeni yollar aramışlardır. Bilindiği üzere,

Türk ekonomisinin temeli hayvancılığa dayanmakla beraber, tarım ve ticarete de

büyük önem verilmiştir. Daha Bumın devrinde, Kök TUrklerin Çin sınırlarında

ticaret yaptıklarını, Kapgan Kagan'ın Çin'den tarım araç ve gereçleri aldığını

biliyoruz.4o Bilge Kagan halkının herşeyin en iyisine sahip olduğunu, kitabesinde

söylemektedir: Sarıg altunın, ürüng kümüşin, kırgaghg kutayın, kinlig

işgitisin, özlük atın, adgırın, kara kişin, kök teyengin Türküme bodumma

kazganu birtim.41 Öyle ki, Bilge Basmıllar kervan göndermediler diye de sefer

dUzenlemiştir: Basmıl ıduk kut oguşım bodun erti. Arkış ıdmaz tiyin

süledim.42 703 yılındaki bu seferin bir sebebi de: Ulkenin ekonomisinin zarara

uğramaması içindir. BüyUk devlet ve büyük devlet adamı olmanın kurallarından

birisi vatandaşını en iyi yaşatmaktır.

Kagan miııetinin adını yükseltmelidir. Eğer ortada bir devlet var ise

doğudan batıya, kuzeyden gUneye dört yandaki herkes onun varlığından haberdar

olmalıdır. Bilge Kagan kardeşi Köl Tigin ile birlikte, milletinin ve ülkesinin adını

yükseltmek için gece gündUz çalışmıştır: Eçümiz kazganmış bodun atı küsi yok

bolmazun tiyin, Türk bodun üçü n udımadım, küntüz olurmadım. inim Köl

Tigin birle eki şad birle ölü yitü kazgantım.43

•

J7 Bakıııız. Bilge Kagan Yazılı. Doliu. 17: Fakiri zengin yaptı, azı çok yaptı

.1. Bakınız. Bilge Kagan Yazılı. Kuzey. 8: KllI Tigin Yazılı. Cinney. 10: Fakir milleli zengin

yaptım.

w Bakıııız. KIlI Tigin Yazılı. Do~u. 29: Bilge Kagan Yazılı. Do~u. 24: Çıplak millieıi elbiseli

yaptım. Fakir milleti zengin yaptım.

4t1 Öge!. a.g.e •. s.586: i. Kafcso~lu. Türk Milli Kültürü. 2. baskı. Isıiınbul 1983. s.304-jI4: W.

Eherhard. "Toba'ların Hayvancılı~ı". Bellelen. C.9. Ankara 1945. 5.486.192: Chang. a.g.l •.

S.155.

41 Bakınız. Bilge Kııgan Yazılı. Kuzey. ı1.12: Alııııın sarısını. gümnş(ln beyazıııı. ipe~in

kenarlısını. desenli kumaşını. hususi alını, aygırını. kara samurunu. mavi sineabıııı benim

Tnrk milleıime kazandım.

H Bakınız. Bilge Kııgan Yazılı. Do~u. 25: Basmıllar. kutlu soyumdan halk idi. Kervan

göndcrıniyor diye ordu sevkeıtim.

4, Bakınız. Kül Tigin Yıızılı, Do~u. 27: Bilge Kagıın Yazılı. Doliu. 22: Atalarımızın kıızanmış

oldu~u milletin adı. llnü yok olmasın diye. Türk milleti için geee uyumadım. gündüz

oturmadım. KOçıık kardeşim Kö! Tigin ilc iki şad ik (\Ie-yit~ kazandım.

88 SAADETTİN GÖMEÇ

Türk kaganları, yaptıkları işleri ve gelecekte karşılaşılabilecek durumları

daha sonraki nesillere bildirmişlerdir. Büyük devlet olmanın gereği, baştaki

yöneticinin ve hükümetin vatandaşlarına yapılan işleri bildirmesi, bunların

gelecek nesillerce de öğrenilmesini sağlamaktır. Bu sebeple, büyük Türk

kaganlarının hepsinin bir yazıtı mevcuttur. Gerçi, bunların çoğu daha gün ışığına

çıkmayı bekliyorlar, fakat elde bulunanlar da Türk ve dünya tarihi için, çok

bUyük önemlere haizdir.

Büyük devlet adamı Bilge Kagan, kardeşi Köl Tigin için Çin'den getirttiği

sanaatkarlar ve Yolıg Tigin'in çabalarıyla diktirdiği kitabede babası ve amcası

zamanındaki olayları anlattığı gibi, daha önceki hadiselerden de haber vermiştir:

Tabgaç kaganta bedizçi kelürtim, bediztim. Mening sabımın sımadı.

Tabgaç kagamng içreki bedizçig ıtdı. Angar adınçıg bark yaraturtdım. yçin

taşın adınçıg bed iz urturtdım, taş tokıtdım. Köngüldeki sabımın ...On Ok

oglınga, tatınga tegi bum körü biling. Bengü taş tokıtdım ...erig yirte irser

ança erig yirte bengü taş tokıtdım, bitidim. Ahı körüp ança biling.44

Bilge'den sonra oğlu da babasının yazıtını dikerek, bir yerde milletine ve geleceğe

hesap vermekle beraber, öğütlerde de bulunmuştur. Zaten yazıtların en

önem ii tarafı da budur.

Kök Türklerden sonra iktidar mevkiine geçen, Uygur kaganları da aynı

şekilde davranmışlardır. Moyun Çor da kendi adına iki kitabe yazdırmıştır: lduk

Baş kidinte Yabaş, Tokuş bc1tirinte anta yayladım. Örgin anta yaratıtdım.

Çıt anta tokıtdım. Bin yıllık, tümen künlik bitigimin, belgümin anta yası

taşka yaratltdım.45 Moyun Çor'un oğlu Bögil de, devrinde yazıtlar diktirmiştir.

Bunlardan Tes II, Kök Türkçe olduğu gibi, Sevrey yazıtı da Sogdçadır. Hem Kök

Türkçe, hem Çince, hem de. Sogdça yazılan Karabalgasun yazıtı da, Uygur

tarihini ihtiva etmektedir ve Küçlüg Bilge Kagan (82 ı-824) zamanında

yazılmıştır. Burada da kaganların faziletlerinden bahsedilmektedir.

Bunun yanısıra, çeşitli boy beyleri ve komutanlarda kendi kitabelerini

yazarak kendinden sonra geleceklere miras bırakmışlardır.

Kaganlık müessesesi ve kaganın vazifeleri daha sonraki yüzyıllarda,

özellikle Kutadgu Bilig'de çok iyi bir şekilde anlatılmıştır. Nasıl kaganın

milletine karşı vazifeleri var ise, milletin de devletine ve kaganına karşı vazifeleri

~~ Bakınız. Köl Tigin Yazılı. Güney. 11-13; Bilge Kagan Yazılı, Kuzey, 14: Çin

imparatorundan nakışçı getirttim, süslettirdim. Benim sözümü kırmadl. Çin imparaıoru saray

nakışçısını gönderdi. Bunlara ayrı bir bark yaplırdım. içine. dışına de~işik süs yapıırdım, taş

yontturdum, Gönüldeki sözümü (yazdırdım). On Ok o~ulları ve yabancılara kadar herkes bunu

görüp bilsin' Ebedi laş yontturdum. Çorak yerde ise, böylece çorak yerde ebedi taşı

yontturdum. yazdırdım. Onu görüp böylece bilin.

~; Bakınız. Şine-Ilsu Yazılı. Do~u, 9-10; Taryal-Tcrhin Yazılı, Batı, 2: lduk Baş'ın balısında

Yahaş ve Tokuş"un kavşa~ında orada yazı geçirdim. Ota~ımı orada yaptırdım. Sınırı orada

yaptırdım. Bin yıllık, onbin günlük yazıtımı ve işaretimi orada yassı ıaşa yaptırdım.

KAGAN VE KATUN 89

vardır. Herkes üzerine düşen görevi yerine getirmek zorundadır. Devletin var

olması ve devam edebilmesi buna bağlıdır.

Türk devletinde kagandan sonra ikinci sırayı katun46 almaktadır. Günümüz

Türkçesinde bu adı kadın şeklinde görmekteyiz.

Katunlar, kaganlar gibi töre ile katunluk tahtına oturuyorlar47

ve kagan ile

beraber hükümet ediyorlardı: Türk bodun yok bolmazun tiyin, bodun bolçun

tiyin kangım ilteriş Kaganıg, ögüm iı Bilge Katunıg töpüsinte tutıp yügerü

kötürmiş erinç.48 Özellikle Katunların Kaganlarla birlikte tayin edilmeleri

hadisesi Uygur kitabelerinde sıkça geçmektedir. Uygurların ünlü kaganı Moyun

Çor, kardeşi Tay Bilge Tutuk'u ortadan kaldırdıktan sonra, katunu ile birlikte

hükümranlık tahtına oturmuştur: Tengride Bolmış ii Etmiş Bilge Kagan

atadı, iı Bilge Katun atadl.49 Katunların tahta çıkışları da tıpkı kaganlar gibi bir

merasimle olmaktadır. 822 senesinde Uygur kaganı Küçlüg Bilge (821-824) için

gönderilen Çinli konçuyun Uygur başkentine gelişi ve ona yapılan törenler Çin

kaynaklarında çok renkli bir şekilde anlatılmıştır: Konçuyu Uygur katunlu~una

tayin için u~urlu gün seçilmiştir. Kagan önce kulesine çıkarak, do~uya

dönmüştür. Kulenin altında, prenses için büyük bir keçe çadır

kurdurmuştu. Bir grup insan Çin ii elbiselerini çıkarıp, Uygur elbiselerini

giyerler. Konçuy her ikisi de kırmızı olan renkli bir elbise ve büyük bir

manto ile altın işlemeli bir başlık giymişti. O, kuleye do~ru dışarı çıkıp,

kaganı selamlamıştı. Uygurlar, küçük bir taht tanzim etmişler, dalgalı

perdeli bir tahtırevan hazırlamışlardı. Bazı bakanlar prensesi tahtırevana

bindirdiler. Dokuz Uygur kabilesinin herbirinin başkanı tahtırevanı

taşıdılar. Güneşi takip ederek, sarayın etrafında dokuz defa döndüler. Sonra

prenses, tahtırevandan indi. Kuleye gitti. Do~uya dönül, olarak kaganla

birlikte oturdu. Ondan sonra, bakanlar ve yardımcılar kagan ve katuna

hürmetIerini bildirmişlerdir.50 Türk kültür tarihi için oldukça önemli olan bu

kayıtlara göre, katunun da kendi sarayı oldugu söylenmektedir.

4" Katu" unvanının Tu-yıı-hun, Sogd ve Mogollara dayandırıldı~ı (bakınız., Clauosn, a.g.c ..

s.602; A. Donuk. Eski Türk Devletinde Idari ve Askeri lınvan ve Terimler, isıanbul 1988,

s.30; Boodberg. a.g.m •. s. ı70), bununla birlikte Hunlar ça~ından beri bilinen bu unvanın

Türkçeleştigi ve Türkleştigi kabı11 edilmiştir (bakınız. Kafcso~llI. a.g.e .. S.257).

47 C. Maekerras. The Uighur Empire. According to the T'ang Dynastic lIistories, Canberra

1972. s.120; E. Esin. The Culturc of the Turks: The Initial Inner Asia Phase. Ankara 1986.

s.9; Laszlo. a.g.m., s.47; G. Çandarlıogıu', "Türk Toplumunda Kadın", Hayat Tarih

Mecmuası. '.4. Istanbul 1966. s.22; W.S. Tsai, Li Te-Yü'nün Mektuplarına Gllre Uygurlar

(840-900), Doktora Tezi, Taipei 1967, s.8-9.

4' Bakınız, KIlI Tigin Yazılı. Dogu, ıO-ıı; Bil~e KaganYazıtl, Dogu. 10:Türk milleti yok

olmasın diye, millet olsun diye babam İlteris Kagan'ı ve annem ii Bilge Katun'u (Tanrı) halk

içerisinden çekip yükseltmiştir.

4. Bakınız, Taryat-Terhin Yazıtı. Güney, 6.

;LJ Mackerras, B.g.e., s.120; Tsai, a.g.t., s.8-9.

90 SAADETTİN GÖMEÇ

Tarihte Türk kaganlannın bir iki kez evlendiklerini, fakat bunlardan

sadece birisinin baş hatun olduğunu biliyoruz. Bunun neticesi olarak yalnız Türk

soyundan olan katunların çocukları veliaht 0labiliyorlardı.51 Kagan öldüğü

zaman, yerine geçecek olan çocuğu küçük ise, o zaman katunun devleti oğlu

adına yönetliğini de görüyoruz. Bunun örneklerine Kök Türkler, Selçuklular ve

Osınanlılar gibi büyük Türk devletlerinde rastlanmaktadır.

Savaşlarda da katunların, kaganların yanında yer aldıkları görülmektedir.

743 senesinde Moyun Çor, Ozmış Tigin ile yapmış olduğu savaşta, katununu da

esir almıştır: OZIlUŞ Tigin kan bolmış. Koyn yılka yorıdım. )ikinti süngüş engilki

ayaltı yangıka tokıdım ...tuıdım. Katunın anla altıın. Türk bodun anta ıngaru yok

boltı.s~

Katunların devlet meclislerine katıldıklarını ve oy sahibi olduklarını da

biliyoruz. 725 de, Çin'den gelen elçiyi karşılayan heyet arasında Bilge Kagan'ın

karısı Po-fu Katun da yer almıştır.s

:;

Netice olarak, kagan ve katunluk özelliklerini taşımayanlardan Tanrı

kutlarını aldığı gibi, bu kişiler görevlerini yerine getirmediği takdirde de

iktidardan uzak laştırı Iıyorlard i.

/

~i Liıı. a.g.c., 543-44; Öge!. a.g.e .• 5.448: Eesdy. a.g.m .. 5.251.

~ıBakınız. Şinc-llsu Yazılı. Kuzey. 9.10; Taryal-Tcrhin Yazılı. Do~u, 9; GOney. i: Ozmış

Tigin han olmuş. Koyun yılında (743) Uzerine yOrOdOm. Ikinci savaşı ilk ayın altıncı gunOnde

yaptıın ... tııtdum. Katunıınu orada aldım. TOrk milleti o andan itibaren yok oldu.

~) Liu, a.g.e .. 5226-227; Chang. B.g.l .. s.117; C. H. Huang.