SOĞDCA, TÜRKÇEDEKİ SOĞDCA KELİMELER VE BUNLARIN TÜRKÇEYE UYUMLARI
SOĞDCA, TÜRKÇEDEKİ SOĞDCA KELİMELER VE
BUNLARIN TÜRKÇEYE UYUMLARI
Mevlüt ERDEM*
Özet
Türkçe ve Soğdca/İran dilleri arasındaki dil ilişkileri
çok erken dönemde
başlamıştır. Her iki dil de birbirini çeşitli dilbilimsel
yönlerden etkilemiştir.
Türkçeye kopyalanan Soğdca kelimelerin bir kısmı, inanç
sisteminden dolayı, sadece
Eski ve Orta Türkçe dönemlerinde kısmen etkili olmuş, bir
kısmı ise günümüze kadar
kullanılagelmiştir. Soğdcaya özgü sesler ve Soğdcanın
kendine özgü sesbilgisi
kuralları Türkçeye kopyalanan Soğdca kelimelerin
sesbilgisel ve biçimbilgisel
görüntüsünü etkilemiş ve Soğdca kelimelerin ses
dizgesinin değişmesine yol
açmıştır. Soğdcaya özgü sesler (özellikle ünsüzler)
Türkçede çoğu durumda en yakın
sese dönüşmüştür.
Anahtar Sözcükler: Soğdca, Soğdca kelimeler, Soğdca
sesbilgisi, dil ilişkileri
SOGDIAN, SOGDIAN WORDS IN TURKISH AND THEIR
ADAPTATION PROCESS IN TURKISH
Abstract
The relations between Turkish and Sogdian / Iranian
languages began very
early. Both languages influenced each other from various
linguistic aspects. While
some of Sogdian words copied into Turkish, because of the
belief system, have been
only partially effective during the Old and Middle
Turkish, some of them have been
used to the present day. Specific phonemes and the
specific phonological rules in
Sogdian affected the phonological and morphological
structure of Sogdian copied
words into Turkish and caused sound structure of Sogdian
words to change. In most
cases, phonemes specific for Sogdian (especially
consonants) realised as a nearest
sound in Turkish.
Keywords: Sogdian, Sogdian words, Sogdian phonology,
language contact
*
Doç. Dr., Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi,
Çağdaş Türk Lehçeleri ve
Edebiyatları Bölümü, e-posta: mevluterdem@gmail.com
Mevlüt ERDEM
66
GİRİŞ
Diller tipolojik veya genetik olarak birbirlerine benzer
veya farklılaşır.
Genetik olarak aynı sınıftan olsalar bile çeşitli
açılardan birbirine
benzemeyen, birbirinden farklılaşan diller de vardır.
Örneğin Türkçe ve
Korece genetik olarak aynı sınıftan kabul edilse bile her
iki dilin ünsüzleri
birbirinden önemli ölçüde farklılaşır. Farklı yapılara
sahip dillerin
birbirlerine komşu olduğu ve birbirlerini etkilediği
durumlar ilginç
dilbilimsel malzemeler oluşturur. Farklı dil yapılarına
sahip Türkçe ve
Soğdca/İran dilleri birbirlerini erken dönemlerden beri
etkilemiş ve bu
etkileşim sonucunda her iki dilde incelenmeye değer
önemli yapılar ortaya
çıkmıştır. Bu yazıda, Soğdcadan Türkçeye kopyalanan
kelimelerin
Türkçedeki kullanımları ve Soğdcaya özgü ünsüzlerin
(Soğdca sesbilgisinin)
Türkçeye geçiş sürecinde nasıl bir değişim geçirdiği
karşılaştırmalı olarak
incelenecektir.
İlk önce kısaca İran dilleri ve Soğdcanın İran dilleri
içindeki yerinden
bahsedilecek, daha sonra Soğdcanın ünsüzleri ve önemli
bazı sesbilgisel
özellikleri kısaca verilecektir. Bu bölümden sonra
Türkçede kullanılan bazı
Soğdca kelimeler ve bunların Türkçedeki kullanım
alanlarından
bahsedilecektir. Son bölümde Soğdca kelimelerin Türkçeye
geçerken
uğradığı değişimler üzerinde durulacaktır.
İRAN DİLLERİ VE SOĞDCA
İran dillerinin gelişimi diğer birçok dilde olduğu gibi
üç ana dönemde
incelenir: Eski, Orta ve Yeni İran dilleri. Eski İranca
Pers öncesi ve Pers
sonrası dönemi kapsar (MÖ 300). Avestan ve Eski İranca bu
dönemin içinde
yer alır. Avestan metinleri sözlü olarak 1000-2000 yıl
aktarılarak altıncı
asırda yazıya geçirilmiştir. Orta İranca ise Arapların
İran’ı ele geçirdikleri ve
İslamın İran’da yayıldığı dönemi kapsar. (Doğu’da 7.
yüzyıla kadar, Batı’da
ise 11. ve 12. yüzyıla kadar) (Skjærvø 2006a: 18).
Hotanca (6. ve 8. yy., güneybatı Xinjiang’da Hotan
krallığında),
Tumşukça (Kuça’da), Soğdca (bugünkü
Özbekistan’da yer alan Soğdiana
bölgesinde, 4. ve 10. yy.), Harezmce (Harezm
Devleti’nde, 14. yy.’a kadar),
Baktirce (Baktria-Grek Krallığı, 2-8. yy.), Partça (Part
Krallığında, 1.- 10.
yy.) Orta İranca döneminde konuşulan İran dilleridir
(Skjærvø 2006b: 18).
Soğdça, Hotança, Tumşukça, Harezmce ve Baktirce Orta
İrancanın Doğu
kolunda yer alır (Yoshida 2009). Doğu kolundaki diller
Eski İran dili olan
Avestan diliyle ilgiliyken Batı grubunda yer alan Orta
İran dilleri (Orta
İranca v Partça) Eski Farsça ile ilgilidir (Skjærvø 2007:
3).
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
67
Soğd toprakları Amuderya ve Sir-Derya nehirleri arasında
yer alır. Bu
topraklar özellikle komşu güçler (Kuşanlar, Sasaniler,
Eftalitler, Türkler ve
Çinliler) tarafından kontrol edilmiştir. Arapların
bölgeyi fethetmesiyle
Soğdlar Çin’den Batı dünyasına uzanan İpek Yolu boyunca
uluslararası
ticarette önemli rol oynamışlardır. Bu ticaretin sonucu
olarak da Soğd dili
Çin ve Soğdiana bölgesi arasında bir çeşit lingua
franca haline gelmiştir
(Yoshida 2009: 279).
Soğdca ile ilgili Eski Yazıtlar Sir Aurel Stein
tarafından keşfedilmiştir.
Eski Yazıtlar’a benzeyen birçok kaya yazıtları da Kuzey Pakistan’da
bulunmuştur. Turfan’da bulunan mezar kitabesi Soğdların
altıncı ve yedinci
yüzyıllardaki faaliyetleri hakkında bilgi vermektedir.
Yedinci ve sekizinci
yüzyıllarda Soğdlar ticarette en yüksek seviyeye
ulaşırlar. Bazıları Çinli
Budistlerin etkisinde kalarak Budizmi seçer ve böylece
Dunhuang ve
Turfan’da birçok Soğdça Budist eser ortaya çıkar (Yoshida
2009: 280).
Soğdca yazılmış Maniheist metinlerle birlikte az da olsa
Brahmi yazısıyla
yazılmış eserler de vardır.
Soğdların Türkler tarafından yönetilmesiyle Soğdca ile
Türkçe arasında
kuvvetli etkileşim gerçekleşir. Türklerin kendi
alfabelerini kullanmalarına
kadar Soğdca edebi dil olarak görev yapmıştır.
Moğolistan’da ortaya
çıkarılan Bugut ve Karabalgasun
Yazıtı 3 dillidir (Soğdca, Uygurca ve
Çince). Onuncu ve onbirinci asırlarda Kırgızistan’da
bulunan bir yazıtta da
bazı Türkçe unsurlar yer almaktadır. Bu dönemden sonra
yazılan ve
Dunhuang’da bulunan bazı belgelerde de Türkçe kelime ve
kelime grupları
içermektedir (Yoshida 2009: 281).
Soğdca ve Türkçe Sesbilgisi
Soğd alfabesi Arami kaynaklıdır ve birçok özelliği bu
alfabeyle
benzerdir. En belirgin özelliği yazımda ünlüler yerine
ünsüzlerin belirgin
olmasıdır. Soğdca sesbilgisi ve biçimbilgisi hem tutucu
hem de yenilikçidir
(Skjærvø 2006a: 503).
Soğdcada ünlüler alfabede sürekli olarak yer almazlar.
Çoğu durumda
diğer İran dilleriyle yapılan dilbilimsel karşılaştırma
yöntemleriyle tahmin
edilirler. Soğdcada uzun ve kısa ünlüler anlam farkı
oluştururlar: βaγ ‘god’ /
βāγ ‘garden, farm’. Bu dilde diftonglar,
örneğin āi / āu, da yer alır: āikūn
‘forever’ (Skjærvø 2003: 8).
Soğdcadaki dudak ünsüzleri p (b), f, β, m, w;
diş ünsüzleri /θ, δ/; diş seti
ve ön damak ünsüzleri t (d), s, z, n, r (l);
damak ünsüzleri č (ǰ)1, š, ž2, y; art
1
Türkçedeki /ç, c/ seslerine karşılık gelir.
2
Türkçedeki /ş, j/ seslerine karşılık gelir.
Mevlüt ERDEM
68
damak, gırtlak ünsüzleri k (g), x, γ, (ŋ), (h)’dir
(Yoshida 2009: 285). Parantez
içindeki ünsüzler normal ünsüz gibi davranmaz. (b), p ünsüzünün;
(d, ts), d
ünsüzünün; (ǰ), č ünsüzünün, (g), k ünsüzünün,
(l), r ünsüzünün; (ŋ), n
ünsüzünün altsesbirimidir. Bu ünsüzler Soğdcada
genellikle marjinal
ünsüzlerdir. l ve h Soğdca
kelimelerde düzensiz olarak benzeşmezlik
sonucunda oluşur veya bu ünsüzler alıntı kelimelerde
görülür (Yoshida
2009: 286; Sims-Williams 1989: 178).
b, d, ǰ ve g’lerin sırasıyla β, θ, ž, γ ünsüzlerine
dönüşmelerinden dolayı
ötümlü ve ötümsüz karşıtlığı sadece sızmalı ünsüzlerde
ortaya çıkar. b, d, ǰ
ve g altsesbirimleri ünlü durumundaki genizsil
seslerden sonra bulunabilir:
βaṃdē ‘slave’, saṃg ‘stone’. *p, *t, *č, *k ünsüzleri
ünlülerden sonra bile
korunurlar: āp ‘water’, wāt ‘wind’
(Yoshida 2009: 286; Sims-Williams
1989: 178). Ötümsüz patlamalı ünsüzler gibi sızmalı
ünsüzler de f, β, s, z, š,
ž ve x korunmuştur (Sims-Williams 1989:
178). Diğer taraftan Eski
İrancadaki söz sonundaki ünsüzler kaybolmuştur. İki ünlü
arasındaki k
ünsüzü belli şartlarda tamamen ortadan kalkmıştır: zātē <*zāta’i
<zātakah (Sims-Williams 1989: 180).
Burada kısaca Soğdcanın hece yapısından da bahsetmek
yerinde
olacaktır. Soğdca xšn, xst, pθt, cxw, tkw gibi
hecelerden çok hoşlanmaz.
Ötümlü sızıcı ve ötümsüz patlayıcı/sızıcı-patlayıcılardan
oluşan hece tipi
Soğdcanın tipik özelliğidir: ǝβta ‘seven’, paδk ‘law’
(Sims-Williams 1989:
179; Yoshida 2009: 286).
Burada kısaca Eski Türkçenin ünlüleri ve ünsüzleri
üzerinde de durmak
faydalı olacaktır. Eski Türkçenin patlayıcı ünsüzleri /p,
b, t, d, k, g/ ve
dönemin genizsil sesleri ise /m, n, ñ, ŋ/’dir. Sızıcı
ünsüzler/s, z, ş/;
patlamalı-sızıcı ünsüz /ç/; kayıcı /y/; yan akıcı /l/;
üst damak akıcı ünsüzü
/r/’dir (Gabain 1988: 35). /f, h, j/ ünsüzleri yabancı
sözcüklere inhisar eden
birer fonemdir (Tekin 1992: 79).
TÜRKÇEDEKİ SOĞDCA KELİMELER VE KULLANIMLARI
Türkçedeki en eski ödünçlemeler Türk dilinin o dönemde
komşu olduğu
Çince, Tibetçe, Sanskritçe, Toharca, Soğdca, Orta İranca
vb. dillerden girmiş
sözlerdir (Tekin 2003b: 228). Türkçe ve İran dilleri
konusunda Batı’da
yapılan çalışmalar çok erken dönemde başlamıştır ve
bunlar oldukça
çeşitlidir. Johanson (2006: 2, 2005: 223, 2007: 73,
124-126) Türk ve İran
dilleri arasındaki etkileşimi kopyalama teorisiyle birçok
çalışmasında
inceler. Batı dünyasında Soğdca ve İran dillerine çok
erken başlayan ilgi son
yıllarda Türkiye’de de artmıştır. Sertkaya (2004) Eski
Türkçedeki 14 Hintçe
unsuru ( (a)şok~(a)şok(a), (a)zm(a)n, buk(a)r(a)k, ç(e)r(i)g, çınt(a)n, (e)rş,
ışb(a)ra, kord(a)n, m(a)k(a)r(a)ç, n(e)k, ş(a)d(a)pıt, um(a)y, y(a)l(a)b(a)ç,
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
69
y(a)mt(a)r) inceler. Sertkaya diğer bir çalışmasında
(2009: 34-35) Dîvânü
Lugati’t-Türk’teki Çince, Moğolca, Hintçe (Sanskrit),
Hotence, Hoten
Sakacası, Kençekçe toplam 264 alıntı kelime tespit etmiş
ve araştırmıştır.
Bunlardan 19 Soğdca kelime (artud~ertüd, baḏıç, beçkum~beçküm, borduz,
çat, çuşak~çuşek, irinç~irinj, kanpa~kenpe, kend, maraz, nıjdag, sanduvaç,
suburġan, şaw, şük, talka, tarka, üjük, zargunçmud)
örneklerle detaylı olarak
verilmiştir. Diğer taraftan Eker (2009: 243) de Divanü
Lugati’t-Türk’teki
İran dillerinden Türkçeye kopyalanmış olabileceği
düşünülen 123 adet
kelimeyi bir araya getirip listelemiştir. Eker (2010:
329) İran dilleriyle ilk
temasları, Orhon Yazıtları’nda İran dillerinden
kopyalandığı düşünülen
kelimeleri (baga, çabış, çor, ışbara, katun, şad, şadapıt, tarkan, yabgu,
purum, biçin, vb.) ve iki dil arasındaki
benzerlikleri ayrıntılı olarak
incelemiştir. Sertkaya (2004, 2009) ve Eker’in (2009,
2010) incelediği
kelimelerle aşağıda verilen kelimelerin bir kısmı
ortaktır. Ortak olan
kelimeler karşılaştırma ve yeni bazı eklemelerden dolayı
bu yazıda tekrar
kullanılmıştır.
Bu bölüm Türkçedeki çok yaygın olarak kullanılan bazı
Soğdca kelime
ve bunların Türk dilindeki kullanım biçimlerini
içermektedir. Şüphesiz
burada incelenen kelimelerin Türkçeye kopyalanan Soğdca
kelimelerin
tamamını kapsamadığını belirtmeliyiz. Buradaki liste
kaynaklarda Soğdca
olduğu belirtilen tarih boyunca yaygın olarak kullanılan
bazı kelimelerden
oluşmaktadır. Kelimelerin Soğdca yazılışları Gharib’ten
(1995) alınmıştır ve
bunların transliterasyonlarına yazıda yer verilmemiş,
transkripsiyonlu
biçimlerine yer verilmiştir. Yazı boyunca kullanılan
Soğdca ve Türkçe
örneklerin kaynaklarda geçtiği biçimler ve verilen
anlamları aynen
korunmuştur.
Türkçedeki Soğdca sözvarlığının bir kısmı dini
içeriklidir ve ahlaki
değerlerle ilgilidir ve bu kelimeler genellikle Eski
Uygurca eserlerde sık
görülür. Bunlar arasında uştmah, tamu, sansar, sudur, darm, nom, erzua,
maytrı, nirvan, dintar, nizvanı, upasanç, şımnu, paşık,
çakşapat, şlok, midik,
erej sayılabilir. Kopyalanan kelimeler
arasında güncüt, zaranza,
zarğunçmud, küvij, üjme, bujın küji gibi
bitki adları; mışkıç, sanduvaç, arju
gibi hayvan adları da yer alır. Bunlar dışında günlük
hayatla ilgili birçok
kelime Türkçeye kopyalanmıştır. Aşağıda bu kelimelerin
Soğdca ve
Türkçedeki biçimlerine, Türkçede kazandıkları anlamlara
kısaca yer
verilecektir.
Mevlüt ERDEM
70
Soğdca metinlerde wǝštmāx (wštm’x) (M)3, ‘wštm’x (C), wištmāx/-xu,
w(a)štmāx, (wštm’x) (S) gibi yazımlarda gerçekleşen
‘cennet’ kelimesi
Soğdcada olduğu gibi Türkçede de farklı yazımlarda
görülür. Bu yazımlarda
önemli olan nokta kelime içindeki -št- ünsüz
sıralanışıdır. Kelimenin
Türkçeye uyarlanışı sırasında bu ünsüzler korunur veya
başka bir ünsüze
değişir. Bu yazımların zamanla Türkçedeki uçmak fiilinin
etkisiyle tek
biçime doğru gittiğini söylemek yanlış olmaz. Orta Türkçe
eserlerde kelime
üç hatta dört farklı biçimde yazılabilmektedir: uştmah (NF,
TKT, K-HŞ, ME,
R-KE, MM), uçtmah (NF, TKT, K-HŞ, MM), uçmah (NF,
TKT, R-KE, YTS, Sv,
KBD, DÖRD), uçmak (CC, DLT-1, YTS, BL, SNB, SV,
BH, GAR, KE, YED,
MUK, YZ, MT, DKK, KG, MER, KEMŞ). Örneğin TKT’de uçtmah, uştmah,
uşmah, uçmak biçimleri yer alabilmektedir.
Fakat özellikle Eski Anadolu
Türkçesi eserlerinde genellikle uçmak biçimi
tercih edilir. Yani, ilgili
kelimenin yazımı zamanla tek bir biçime doğru
gelişmiştir.
Tamu, kelimesi Eski Türkçeden beri Türkçenin
sözvarlığında yer alır.
Soğdcada tam ‘hell’ biçimindeki kelime
Soğdcadaki belirtme durum ekli
biçimiyle (tamu) Türkçeye kopyalanmıştır. Clauson (1972:
503)’a göre
tamuġ biçimi muhtemelen başka bir İran dilinden
alınmıştır. Diğer taraftan
Ata (2004: 193) Kırgızcadaki ‘tutuşmak, yanmak’ anlamına
gelen
tam- fiilinden hareketle ilgili kelimenin Türkçe
olarak değerlendirilebileceği
ihtimalini ortaya atar. Tamuġ biçimleri (TKT,
R-KE, NF), KB-A, K-HŞ gibi
Orta Türkçe eserlerinde geçerken tamu biçimi de
hem Eski hem de Orta
Türkçe eserlerinde (İKPÖ, MAYT, AY-Ö, UÜH, HUAS, AY-K, KB-A,
DLT-3)
kullanılır. Anadolu ağızlarında tamu (İzmir,
Manisa, Samsun, Amasya,
Trabzon, Van, Ankara, Nevşehir, İçel), tama (Kırşehir), tamo (Çanakkale,
Çorum), tamuğ (İzmir, Zonguldak) biçimleri
sınırlı da olsa yaşamaktadır
(DS-10).
Sanskritçe samsara kelimesi Soğdcaya sansar ‘rebirth’
olarak geçer ve
Soğdcadan da Türkçeye de aynen kopyalanır. Özellikle
Uygurca eserlerde
karşılaşılır. Kelimeyi Tekin (1976: 454) ‘acılarla dolu
olan bu dünyamız’,
Müller vd. (1946:108) ‘mevcudiyetin deveranı’, Ölmez
(1991:110) ‘dünya,
acı çekilen dünya; varlığın dönüşümü’, Yakup (2010: 284)
‘transmigration’,
biçiminde anlamlandırır.
Buda’nın veya diğer burkanların vaazlarını konu edinen,
Budizmin
temel ilkelerini ve inançlarını işleyen, bugün hepsi
elimizde olmayan
sutralar, Budist literatürün Uygurcaya en çok çevrilen
türüdür (Demir vd.
3
Bu yazıda geçen kısaltmalar: M: Maniheist metinler; C:
Hristiyan çevreye ait metinler; S:
Soğdca metinler, Soğdca, T: Türkçe; Sans. Sanskritçe;
Hot. Hotanca; Harz. Harezmce; Yun.
Yunanca; İr. İran dili.
Eserlere ait kısaltmalar Kaynaklar bölümünde
yer almaktadır.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
71
2007: 164). Sanskritçe sūtra kelimesi
Soğdcaya sutr ‘Sutra’ (SD) ve
Türkçeye de sudur olarak kopyalanır. Yakup
(2010: 285) sudur kelimesini
‘sūtra, doctrine’, Tekin (1976: 461) ise ‘dini kitap
(Burkan tarafından vaaz
edildiğine inanılan vaazları içine alan kitap’ şeklinde
açıklar.
Sanskritçe olan darma Soğdcaya, Soğdcadan da
Türkçeye
kopyalanmıştır. SD’de kelime ẟarma (<
Sans. dharma) biçimindedir. Kelime
AY-Ö ve PL’de namo darm ‘Buda’ya saygı’
gibi örneklerde sıkça geçer.
Yunanca nomos ‘law’ kelimesi no:m kelimesine
kaynaklık eder ve
Süryaniceye kopyalanmıştır ve Soğdcada da anlam genişlemesine
uğramıştır. Türkçede hem Budist hem de Maniheist
metinlerde birbirine
benzer anlamlarla kullanılmıştır (EDPT: 777).
Soğdcada num, nom ‘law,
canon’ biçimlerinde olan kelime Türkçede yaygın olarak
kullanılmıştır.
EUTS’de nom ‘kanun, din, akide, inanç, dua,
dini eser’ anlamlarıyla verilir.
DLT-3’te ise kelime ‘millet, şeriat, yasa’ olarak geçer
ve şu açıklamalarla
devam eder: ‘Tengri nomı denir ki ‘Allah’ın dini ve
şeriati’ demektir. Bütün
dinlere de nom denir; bu, Çince bir kelimedir.
(DLT-3: 137). Altay
Türkçesinde nom, ‘bilgelik kitabı’ anlamında
kullanılırken (ATS 1999: 137)
Moğolcada nom ‘book’ anlamındadır (MED 1960).
Soğdca kaynaklarda ‘zarwā / z(a)rwā ‘Zurvan,
Brahma’ biçiminde
geçen kelime Pehlevicede zurwān’dır. Aynı anlamda
Türkçede ezrua
yanında burkan da kullanılır. Budist
Uygurlar Buda anlamındaki Çince fu (<
Eski Kuzey Çince Bur) kelimesini bile olduğu
gibi kullanmayıp buna Eski
Türkçe kan ‘han’ unvanını ekleyerek Burkan karşılığını
bulmuşlardır (Tekin
2005: 332). Sıklıkla kullanılan Burkan kelimesi
yerine ezrua da kullanılır:
ezrua tengriken (HUAS: 17), ezrua tengri (MAYT:
63), uluġ ezrua tengri
(AY-Ö: 94).
Diğer bir dini kelime de Sanskirtçeden Soğdcaya
geçen maytre’dir.
Maytre /Maitreya istikbalde gökten yere inip
insanları nirvanaya ulaştıracak
olan bir Burkan’dır. Soğdcada maitre/i, m’ytry (SD)
ve maytri ‘name of the
Buddha of the Future’ (Gabain 2000: 618) biçimlerinde
geçer. Türkçe
eserlerde genellikle maytre bodis(a)v… (PL), maytrı
bodisvt, maytrı burkan
(MAYT, AY-K) gibi kullanımlar oldukça yaygındır.
Sanskritçe nirvāna kelimesi Soğdca yoluyla
Türkçeye kopyalanır.
SD’de nirβān ve nirvāna ‘Nirvana’
biçimleri yer alır. Partça ve Orta İrancada
kelime niβrān’dır (Boyce 1975). Kelimenin nirban biçimi
de seyrek de olsa
Türkçede kullanılır: yinte(m) nırbanta
tuğzunlar ‘always be reborn in
paradise’ (EDPT: 947). Türkçe eserlerde özellikle Uygurca
eserlerde
Nirvan/Nırvan biçimleri eserin konusundan dolayı
sıklıkla kullanılır.
Mevlüt ERDEM
72
Dıntar kelimesi SD’de ẟēnẟār’dır ve kelimeye ‘dine inanan, rahip,
seçilmiş’ anlamı verilmiştir. Aynı sözlükte ‘rahip’
anlamında ẟēnβar
kelimesi de yer alır. Türkçe kaynaklarda kelimenin
yazımında farklılıklar
görülür. Dıntar (AY-Ö), dendar (PL), dıntar (MAYT), dintar (HUAS)
ve
di[n]tar (IB) yazımları tercih edilir. Türkçe
eserlerde kelimenin kazandığı
anlam birbirine yakındır. Kelimeye genellikle ‘seçilmiş,
seçkin’ (AY-Ö,
MAYT), ‘rahip’ (PL), ‘dini ayinler icra eden’ (HUAS),
‘Mani dinine inanan,
dindar’ (IB) gibi anlamlar verilmiştir.
Bu kelimeyle yakından ilgili diğer bir kelimede dın’dır.
Soğdcadaki
biçimi ẟēn ‘din,
inanç’ (SD) şeklindedir. EUTS’de kelime dın biçiminde yer
alır ve kelimenin Soğdcadan geldiğini belirtilir.
Kelimenin Orta İranca ve
Partçadaki biçimi dyn, d’yn‘dır (Boyce 1975:
38).
SD’de nizβānē ‘passion, anger’ anlamıyla
verilir ve özellikle Uygurca
eserlerde nızvanı, nizvanı (yapım ekli
biçimi nızvanılıġ) olarak geçer.
AL-Ö’de (s. 68) geçen bir kullanım şöyledir: nızvanı-lıġ
kkir-lerin tarḳarıp
‘tutku kirlerini uzaklaştırıp’. Kelimenin Soğdcadaki
biçimi de zaman zaman
çeşitli örneklerde görülür. EUTS’ta (1968: 137) nızbanı kelimesi nızvanı
kelimesine gönderme yapılarak verilir. Clauson (1972: 9)
eserinde öpke
nızbanı ‘the passion of anger’ örneğini verir.
Sanskritçe upasikā Soğdcaya upāsānč ‘lay
sister’ olarak geçer ve
kelime Türkçeye de aynen upasanç olarak
kopyalanır. Yine Uygurca
eserlerde geçen kelimenin anlamı ‘inanan kadın, mümine,
rahibeler sınıfına
dahil olmayan rahibe’dir (AY-Ö, MAYT). Soğdcada -ānč eki,
eril anlam
taşıyan isimleri dişil yapan bir ektir: upāsānč < upāsē ‘lay
brother’
örneklerinde olduğu gibi (Yoshida 2009: 322).
Soğdca upasi (SD, upasē ‘lay
brother’), yine Sanskritçe yoluyla Soğdcaya girmiştir ve
Türkçeye de aynı
anlamıyla (‘Budizme mensup fakat rahipler tarikatına
girmeyen erkek’)
Uygurca eserlerde kullanılır.
Şımnu kelimesi Soğdcada šmanu ‘Ahriman,
demon’ (SD), šǝmnu
(Skjærvø 2003)’dur. Soğdca yazım Türkçede korunmuştur (EDPT:
868).
Tekin (1976: 280) bu kelimenin asıl anlamının ‘ölüm’
olduğunu söyler.
Diğer bir kelime ‘milli marş, ilahi’ anlamına gelen başık/paşık’tır.
Gharib (1995: 98) bu kelimeyi βāšik ‘hymn’,
Skjærvø (2007: 91) pāšīk
olarak verir. Soğdcadaki bazı Sanskritçe kelimeler Partça
yoluyla Soğdcaya
geçmiştir. Bāšik kelimesi de bunlardan biridir
(< Parth. b’šḫ < Skt. bhāṣā)
(Yoshida 2009: 328). Bu kelime de yukarıdaki kelime gibi
Türkçede sınırlı
kullanılan kelimelerdendir.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
73
Çakşapat kelimesinin yazımı Soğdca kaynaklarda
farklılaşır. Gharib
(1995: 373) kelimeyi šakşapat ‘moral precept’ (šakšāşat-ẟārē ‘keeper of
moral precept’), Yoshida (2009: 328) čaxšāpat ‘precept’,
Skjærvø’ (2007:
63) čǝxšāpǝt ‘commandment’ olarak yazar.
Yoshida (2009: 328) bazı Hintçe
unsurların, čaxšāpat kelimesinde olduğu gibi,
Soğdcaya Maniheist Partçası
yoluyla girdiğini belirtir (< Part. cxš’byd <
Sans. śikṣāpada). Bu kelime
Türkçede özellikle Uygurca eserlerde sık kullanılır ve
kelimenin farklı
yazımları dikkati çeker. EUTS’de çaḳşaput ‘ahlak
kaidesi’, çḫşapat ‘oruç ayı;
ahlak kaidesi, talimat, kural, nizam, kaide ve özellikle
Tanrı buyrukları’
anlamlarıyla verilir. MAYT’ta çḥşapat biçiminin
yanında çḥşapt, çḥşaput
biçimleri de yer alır. Yakup (2010: 264) kelimeyi č(a)hšap(a)t ‘precept’
olarak yazar. Erdal (2004: 71, 103), /ş/’den önceki damak
ünsüzlerinin
sızıcılaşmasının ve hece başındaki /ş/ ünsüzünün /č/ye
dönüşmesinin
bölgesel bir durum olduğunu belirtir. Erdal, aynı zamanda
/ş/ ünsüzünün
kopyalanan kelimelerde hece başında bulunmasının herhangi
bir sorun
oluşturmadığını da ilave eder. AY-Ö (s. 42)’de ç(a)ḳşap(a)t
küzetmek bilge
biligde ‘öğreti (Şikşapatda) gözetmek, bilge
bilgide’, MAYT’ta (s. 70) men
anı arıġ çḥşaplıġ… -in itdim bezedim ‘ben onu, temiz
ahlaklı … süsledim’
geçen örnekler kelimenin kullanımlarını gösterir.
Mani diniyle ilgili eserlerde nazım, şiir için şlok ve takşut kelimeleri
kullanılır. Bu iki kelime metinlerde çoğu durumda eş
anlamlı olarak bir
arada bulunur (Ercilasun 2004: 320). Srōk ‘speech,
hymn’ anlamıyla Soğdca
Maniheist metinlerde kullanılır (SD). Sogdcada l ve h marjinal
sesbirimlerdir
ve sadece alıntı kelimelerde bulunur: šlōk (šl’wk~ šr’wk).
Bu kelime
Sanskritçe śloka ‘verse’ kelimesinden Soğdcaya
kopyalanmıştır (Yoshida
2009: 286). AY-K’de (s.71) kelime hep şlök, Yakup
(2010: 286) ve AY-Ö’de
ise şlok biçimdedir.
Soğdcada myδ’kk (Gabain 2000: 618) olan kelime
Türkçe eserlerde
midik (AY-K) mitik (PL), miḏik ‘layman’
(EDPT: 765) biçimindedir. EUTS’ta
kelime, ‘cahil, inancı bozuk, sapık, yabani, bir şeyin
acemisi ve Buda
dininden olup, tarikata girmeyen’ anlamındadır. Yakup
(2005: 191) Modern
Uygurcanın Turfan diyalektinde kullanılan mïdïq ‘lifeless,
weak’
kelimesinin Eski Türkçedeki mıtık kelimesiyle
ilişkilendirilebileceğini
belirtir.
SD’de erej kelimesinin karşılığı rēž hem
isim hem de fiil olarak
kullanılır. Erej ‘huzur, rahat, mutluluk’
kelimesi Soğdcadaki ryz kelimesinin
bozulmuş şeklidir (EDPT: 200). Erej DLT’de ve
sıklıkla KB-A'da (erejlen- ile
birlikte) yer alır.
Mevlüt ERDEM
74
Sanskritçe vihāra kelimesinden Soğdcaya
kopyalanan farxār (βrγ’r)
‘temple’, Türkçeye vıḫar, (AY-Ö), vrhar (PL,
TLÖ, MAYT, EUTS), virhar
(VATEC), varhar (EDPT) ‘manastır, tapınak’
olarak geçer.
Kaynaklarda Toharcadan geldiği iddia edilen (EDPT: 727;
Eren 1999:
274) ve Türkçeye kopyalanan diğer bir kelime küncüt / güncit kelimesidir.
Soğdcada *kuncit (kuišt <kuinšt <*kuincı <*kuncit)
kelimesinden gelen
k(u)wištēč biçimi vardır (SD). Pehlevicede ise
Türkçedeki biçime benzer bir
kullanım vardır: kunǰid (MacKenzie 1971: 52).
Bu kelime neredeyse
Türkçenin etkileşim içinde bulunduğu bütün dillerde küçük
farklılıklar
dikkate alınmazsa benzerdir. Önemli hatlarda ticaret
yapan Soğdlular
Uygurlara, dolaylı olsa da, lüks birçok ihtiyacı
sağlamışlardır. Künčit,
kürküm ‘saffron’ gibi kelimeler bu yolla Türkçeye
kopyalanmıştır (Gabain
2000: 224). Türkçe eserlerde künçit (MAYT), küç ‘susam,
küncü’ (DLT-3),
güncid (Uzel vd. 1999: 71) gibi biçimleri vardır. Bu
kelime günümüzde
Anadolu ağızlarında güncü, güncük (DS-6), küncü, künci, küncük, kündüç,
künlü (DS-8) biçimlerinde hala yaygın olarak
kullanılmaktadır.
Zaranza kesinlikle bir alıntıdır ve bu kelimenin
kaynağı Soğdca
olabililir (Clauson 1972: 989). DLT-1’de (s. 449) bu
kelime zerenze diye
okunmuş ve ‘yaban mersini, yahut durdabak denilen
bir ottur.’ biçiminde
açıklanmıştır ve tohumuna zerenze urugı dendiği
bilgisine yer verilmiştir.
SD’de ‘safflower’ anlamı için wizparm?, uzparn?
biçimleri bulunur.
Sözlüğün yazarı da bu biçimlerden emin olmadığı için
kelime sonlarına soru
işareti koymuştur.
SD’de zarγōn (B) plant, vegetable’, zarγōnē (S)
‘green’, zarγōnč (M)
‘green’ biçimleri yer alır.
Zarġun kelimesi Türkçede seyrek de olsa kullanılır.
DLT-1’de (s. 530)
zargunçmud geçer ve anlamı ‘güzel kokulu bir çeşit
fesleğen’dir. Kelime
Soğdca zrγwnč ve muhtemelen mwrd ‘myrtle’
kelimelerinden gelmiştir
(Clauson 1972: 989). Bu kelimenin ilk parçası Boeschoten
vd. (1995:
773)’da geçer: zarġun ‘vegetable’.
Farsçada zargunc olan kelimeye ‘name of
a stinking herb brought from China; a large earthen
vessel’ anlamı verilir
(Steingass 1892: 615).
Küvij kelimesi içerdiği j sesinden dolayı
Soğdcan bir kopyalamadır
(EDPT: 688). DLT-1’de (s. 366) küwij kelimesi
için ‘Söğüt gibi içi çürüyen,
içi kovalan her ağaç’ açıklaması yapılır.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
75
Clauson (1972: 27) üjme ‘mulberry’
kelimesinin j sesinden dolayı İran
dillerinden bir kopyalama olduğu görüşündedir. Bu kelime
17. ve 18.
yüzyıllarda Özbek edebiyatında da ücme/üçme ‘dut’
olarak geçer (Gürbüz
2005: 178). Modern Uygurcada ‘mulberry-tree’ anlamındaki
kelime
üḏme’dir (Scharlipp 1998: 121).
Bujın şüphesiz bir kopyalamadır ve büyük bir
ihtimalle Soğdcadan
alınmadır (EDPT: 296). DLT’de bujın kelimesinin
anlamı ‘çöpleme’ denilen
ağılı bir ot’tur (DLT-1: 398). Türkçedeki benzer anlamlı
diğer bir kelime de
ke:küş’tür (EDPT 1992: 714). Orta Türkçe dönemi
eserlerinde bujın kelimesi
yerine ḫarbaḳ sözcüğü kullanılmıştır (Önler
1999: 141; Uzel vd. 1999: 72).
Clauson’a (1972: 744) göre küji ‘incense’
kelimesi şüphesiz alıntı bir
kelime ve belki de Soğdcadan alınmadır. EUTS’de kelimenin
üç farklı biçimi
geçer: küji, küşi ve küsi ‘yakılınca
koku veren nesne, günlük, öd ağacı,
misk’. Moğolcada kelimenin farklı biçimleri bulunmaktadır
(Örnekler için
bk. Poppe 1987: 141).
‘vahşi kedi’ anlamındaki kelimenin SD’deki
biçimleri mūškišc,
mūški(n)č ve mwšky(n)c(h)’tir. (Bu kelimenin
farklı dillerdeki biçimleri için
bk. Bailey 1979: 428). Sınırlı örnekte geçen kelime için
Clauson (1972: 772)
kelimenin Soğdcadan geçtiğini söyler. Türkçede kedi için
DLT’de çetük ‘dişi
kedi, Oğuz lehçesinde’, ve müş ‘dişi kedi,
Çigil lehçesinde’ kelimeleri de
geçer.
Sanduvaç kelimesine SD’de benzeyen kelimeler
şunlardır: zand-wāč
mǝrγ(a) ‘nightingale’, zand ‘song’, zand-wāč ‘singer
(telling song)’.
DLT-3’te sanduvaç ‘bülbül’ (tatlığ öter
sanduvaç), R-KE ve K-HŞ’de
sanduvaç, KB-K’de sandvaç/sandwaç olarak geçer.
Anadolu ağızlarında
sanduvaç (sanduğaç) biçimleri İzmir (Seferihisar) ve
Tunceli’de kullanılır
(DS-10). Bu kelimenin Türkçe -Aç ekiyle türetildiği
yönünde iddialar da
vardır (Eckmann 1966: 52; Eren 1951).
İçerdiği /j/ sesinden dolayı arju kelimesinin
başka bir dilden geldiği
açıktır (EDPT: 200; Eren 1999: 76). Clauson kelimenin
Soğdca kaynaklı
olabileceğini iddia eder. DLT’de arju (arzu)
(iki eklemleme noktası
arasındaki ze’yle) ‘çakal’ anlamıyla ilişkili ‘İnsanlar
bir şeyin etrafında
toplandıkları zaman kişi arjūlayu turdı’ denir;
‘Çakalların bir insanı yemek
için toplanmaları gibi halk onun etrafında toplandı.’
demektir (DLT-K 2005:
149) anlamı verilir. Arju kelimesi Soğdca
kaynaklarda rastlanan bir kelime
değildir. Gharib (1995) ‘çakal’ için Soğdca škārē,
MacKenzie (1971)
Pehlevicede tōrag kelimelerini verir.
Soğdcada ‘akşam’ anlamındaki kelime xšʼm’dır (SD).
Clauson (1972:
96) ve Eren (1999) kelimenin Soğdcadan geldiğini söyler.
Türkçenin
Mevlüt ERDEM
76
neredeyse bütün dönemlerinde (NF, R-KE vb.) söz
konusu kelime ahşam
biçimindedir. DLT-1’de kelime axşam ‘akşam, gün
inme zamanı’ anlamıyla
verilir. Yoshida (2009: 329) axşam kelimesinin ǝxşām (ʼxšʼmh)
‘akşam
yemeği’ kelimesine dayandığını söyler. ‘Akşam yemeği’
anlamı hem İran
dillerinde hem de Türkçede yer yer kullanılır.
Pahlevicede šām (šʼm)
(MacKenzie 1971: 79) ve Türkmencede şam ‘akşam
yemeği’ anlamındadır
(Tekin vd. 1995: 599). Ahşam biçimi Azerice,
Yeni Uygurcada hala
kullanılmaktadır (Hahn 2006: 427; Householder vd. 1965:
232).
SD’de anβand kelimesi ‘neden, -den dolayı’
anlamlarıyla yer alır (s.
36). Caferoğlu (1968: 17) avant kelimesinin
Sanskritçe anbant kelimesinden
geldiğini söylerken Clauson (1972: 171) kelimeyi Soğdca
olarak verir ve
anvant biçimini madde başı yapar ve kelimenin avant, avınt,
ayant, avyat
biçimlerinin yanlış yazıldığını ifade eder. Kelime
özellikle Uygurca
eserlerde sık kullanılır. Kayu kayu avant … ‘nice
nice sebepten’ (AY-Ö: 33),
avantlar tükel erser… ‘sebebin hepsi var ise…’ (MAYT,
79/14: 146).
Clauson’un (1972: 836) Soğdcadan geldiğini
söylediği batır kelimesi
bazı Uygurca eserlerde geçer. Caferoğlu (1968: 30)
kelimeyi badur (badır,
batır ‘mayi ölçüsü’) olarak verir. Bu kelime badar biçimiyle
Moğolcada da
bulunur (Lessing 1960: 66). Yakup’ta (2010: 66) badır ‘bowl’
kelimesi,
badırın tutup kirti şeklinde geçer.
Batrak kelimesinin Soğdca karşılığı olabilecek en
yakın kelime parā(k)
‘sancak, bayrak’ kelimesidir (SD). Clauson’a göre (1972:
307) kelime
Sanskritçe kaynaklıdır ve Soğdca yoluyla Türkçeye geçmiş
olabilir. Clauson
aynı zamanda kelimenin Türkçe etimolojisinin ve fonetik
tarihinin açık
olmadığını ilave eder. Caferoğlu’nun (1968) badruk ‘bayrak’
olarak verdiği
kelime DLT-1’de batrak’tır ve kelimeye verilen anlam
da ‘ucuna bir ipek
parçası takılan mızrak’dır. Fakat Eren (1999: 44) bayrak maddesinde
kelimenin Orta Türkçede batrak olarak
kullanıldığını ve Türkçe
batır- kökünden geldiğini savunur.
Clauson’un (1972: 295) Soğdcadan geldiğini
söylediği beçküm’e SD’de
kaynaklık edebilecek kelime patšanp olabilir. DLT-1’de beçküm kelimesinin
anlamı ‘evin sofası’dır (s. 484). Bu kelimeyle
ilişkilendirilebilecek peşkin
‘sofra tahtası, yanında çömelerek yemek yenen alçak ve
yuvarlak masa; bir
çeşit tepsi’ biçimi Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde
geçer (Dankoff ve
Tezcan 2004: 223). Beçküm/peçküm kelimelerine
benzeyen bazı biçimler
Anadolu ağızlarında hala kullanılmaktadır: peşkün ‘küçük
sini’ (Erzurum,
DS-9).
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
77
Türkçede kullanılan bun kelimesine SD’de
‘temel’ anlamıyla kaynaklık
edebilecek biçim βunt ‘foundation’ kelimesidir.
Bu kelime MacKenzie
(1971: 20) ve Boyce (1975: 28)’da bun’dur.
DLT-3’te geçen çat ‘kuyu’ kelimesine karşılık SD’de čāt ‘well’
kelimesi
(Av. cāt, Hot. cāta, Harz. ct’ ) yer
alır. İki kelime arasındaki yakınlık
oldukça açıktır.
EUTS’de (s. 58) çaḳır (Sans. caḳra)
kelimesi ‘tekerlek, çarh’
anlamındadır. MAYT’ta ilgili kelime çkr, çakr ve çkar’dır.
Uygurca eserlerde
‘tekerlek’ anlamına gelen başka bir kelime de tilgen’dir.
Kopyalanan kelime
çakır, tilgen kelimesiyle beraber
kullanılır: čakir tilgën (Yoshida 2009: 323).
Bazı hallerde bu tür ikilemelerin birincisi yabancı
asıllı, ikincisi ise
Türkçedir (Tekin 1992). Bu kelimenin Sanskritçe
aslında r ünsüzünden önce
herhangi bir ünlü yer almaz ve kelime art bir ünlü ile
sonlanır ve kelime x
ünsüzü ile değil, k ünsüzü ile yazılmıştır
(Erdal 2004: 135).
Clauson (1972: 418) çulvu: kelimesinin kesinlikle
kopyalama olduğu,
bu kopyalamanın da büyük bir ihtimalle Soğdcadan
gerçekleştiği
görüşündedir. Bu kelimenin anlamı ‘rezalet, kötü şöhret,
küfür, fena ad’
(EUTS), ‘sövgü, küfür, kötü-yakışıksız söz; iftira’ (AY-Ö)
biçiminde birbirine
yakın anlamlarla verilir. Söz konusu kelime özellikle
Uygurca eserlerde ve
belli kelimelerle sıkça geçer.
Dıdım kelimesinin Soğdcadaki biçimi ẟēẟēm ‘taç’tır (Skjærvø 2007).
Partça ve Orta İranca da dīdēm (dydm)’dir
(Boyce 1975: 38). Clauson (1972:
456) Yunancadan Soğdcaya kopyalanan kelimenin Türkçeye
geçtiğini
söyler. İran dillerindeki birçok Yunanca unsur Baktirce
yoluyla girmiştir
(<Yun. δıαδƞμα) (Yoshida 2009: 328). DLT-1’de (s.
397) didim kelimesi
‘geline gerdek gecesi giydirilen taç’ olarak tarif
edilir. AY-K (s. 194)’da …
dıdım kedmişleri…, MAYT’ta (s. 43) ise kirit atlıġ
dıdımlıġ başları. ‘Krita
denen taçlarla süslü başları’ vb. kullanımlar Eski
Türkçeden örneklerdir.
Kelimenin yapım ekleriyle genişletildiği bazı örnekler de
vardır: dıdımlıġ
(EUTS, MAYT), didimlag ‘wearing a diadem’
(Erdal 2004: 91).
Türkçeye ertini olarak kopyalanan kelime
Soğdcaya Sanskritçe yoluyla
geçer. Soğdcada ratn (<Sans. ratṇa)
biçimde olan kelime, ‘jewel, noble’
anlamlarıyla kullanılır. Kelimenin Soğdcadaki
biçimi r ünsüzüyle başlar.
Orta İranca ve Partçada *radan’dır. Özellikle Uygurca
eserlerde ve
Karahanlı Türkçesi eserlerinde ertini sık
geçer. DLT-1’de ertini ‘iri inci’,
özük kelimesiyle bir grup oluşturur: Ertini özük ‘bedeni
inci gibi temiz olan
kadın’demektir.
Mevlüt ERDEM
78
keḏ kelimesi Soğdcadan kopyalamadır, söz sonundaki -d Karahanlı
Türkçesinde kelime sonununda -nd dışında oluşmaz (EDPT:
700). SD’de
kāδy/e/i (<*kāδiya) ‘very’ anlamına gelir.
Uygurca eserlerde (AY-K) ve
özellikle Orta Türkçe eserlerinde (KB-K, TKT, DLT-1, K-HŞ)
kelimenin
kullanımı oldukça yaygındır.
kegde (?kagda) kelimesi Türkçeye İran dillerinden
(Soğdcadan ?)
geçmiştir (EDPT: 710). SD’de ‘kağıt’ kelimesi için kāγaδā ve k’γaδā(k)
biçimleri vardır. Milattan sonra ikinci yüzyılda Çinliler
tarafından yapılan
‘kağıt’ özellikle Türklerin yazma konusunda ustaları olan
Soğdluların
etkisiyle kegde/kagda olarak Uygurcada
kullanılır (Gabain 2000: 622).
Uygurcadaki kullanımlardan örnekler şöyledir: Şaçuda
keğde yok-mu?
‘Şaçu'da kağıt yok mu (yoksa)?’ (Tekin 2003a: 297), bir
kagda bitig üntürüp
(AY-K 1994: 62).
Kegde kelimesiyle ilişkilendirilebilecek diğer bir
kelime ‘hece, harf’
anlamına gelen üjek’tir. SD’de bu kelime ile ilgili
olan biçimler užāk, užkāk
ve sar-užāk(ē)’tir (SD). Clauson (1972: 24) üjek kelimesinin
Soğdca bir
kelimeye benzediğini ve Türkçeye geçtiğini, fakat
kelimenin Eski Çincedeki
tzŭ kelimesine kadar geri bir noktaya
götürülebileceğini söyler. PL’de (2007:
297) aynı anlamdaki kelime užik’tir. DLT-1’de ise
kelime üjük (ve üjükle-)
şeklindedir.
Eski Türkçeye kopyalanan ve günümüze kadar gelen diğer
bir Soğdca
kelime de kent’tir. SD’de kand/t, kanθ kelimeleri
‘şehir’ anlamındadır. Hotan
Sakacasında aynı anlam için kanthā kullanılır
(Bailey 1979: 51). Kelimenin
sonundaki diş ünsüzü genellikle ötümlüdür. DLT-1’de (s.
344) kend
kelimesinden kısalmış ken biçimi de yer
alır. Kend kelimesi ‘Oğuzlarla
Oğuzlara uyanlara göre köy, Türklerin büyük bir
kısmına göre şehir
demektir. Kaşgarlı Mahmut’un verdiği köy anlamına
Evliya Çelebi de
tanıklık eder. Evliya Çelebi Kafkasya’ya ilk gelişinde bu
terimin ‘kasaba’
anlamına geldiğini söyler. Yirmi yıl sonra tekrar
Kafkasya’ya seyahat
ettiğinde, Çerkezistan’dan çıkıp Dağıstan’a girerken
artık burada da köylere
kend dendiğini belirtir (Dankoff 2004: 47). ‘köy,
kasaba’ anlamıyla kent
birçok kaynakta geçer. Tarih alanında (Tapu Tahrir
Defterlerinde) köy
adlarına kend kelimesinin eklenmesi yaygındır.
Örneğin Kend-i Harab, Hacı
Kendi vb. isimler on altıncı yüzyılda kullanılan köy
adlarıdır (Söylemez
2007: 208, 209). Türk dilinin tarihi boyunca kend/kent Eski
Türkçeden
başlayarak bütün devirlerde ‘şehir, kasaba, köy’
anlamlarında yaygın olarak
kullanılmıştır.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
79
Diğer bir kelime Türkçe ve Türkçenin etkileşim içinde
olduğu dillerde
benzer biçimlerde gerçekleşen ‘anahtar’ anlamındaki kilit/kirit kelimesidir.
Pehlevicede (MacKenzie 1971: 51) kilēl, Soğdcanın
tek temsilcisi olduğu
söylenen Yagnobi dilinde kalit (YETL), Modern
Farsçada kili:d (Steingass
1892: 1045)’dir. Clauson (1972: 738) kelimenin
Hint-Avrupa dillerinden
Yunanca kleis kaynaklı olduğunu ve Soğdca
yoluyla Türkçeye geçmiş
olabileceğini belirtir. Özellikle Eski Anadolu Türkçesi
eserlerinde söz
konusu kelime kilīd biçiminde yazılmıştır. r-li
biçimler, kirit, TKT, DLT-1 ve
Eckmann (1976: 164)’da görülür. Kelimenin kilit biçimi
CC’de geçer. Kirit
biçimi Karaçay-Malkar Türkçesinde (Tavkul 2000: 265) de
kullanılır.
‘Saturn yıldızı, cumartesi’ anlamına gelen ve Türkçeye
kopyalanan
kivan, SD’de kēvān’dır. Soğdçadan kivan olarak
geçen kelime daha sonraları
Türkçede keyvan olarak devam eder. BL’de (s.
96) Zuḥal kelimesi,
eşanlamlısı Keyvān’la açıklanır: ‘Zuḥal’e Keyvān
derler.’ Keyvan kelimesi
günümüzde Manisa’da (Kula) ‘yıldız’ anlamıyla
kullanılmaktadır (DS-12).
Kuzeç kuşkusuz İran dillerinden kopyalanmıştır
(Clauson 1972: 757).
DLT-1’de közeç ‘bardak, testi’ (Ködheç, közüç biçimleri
de yer alır.)
biçimiyle geçer. ME’de ‘testi, bardak’ için kūze kullanılır.
Maraz kelimesi SD’de mara:z ‘hiring work,
hireling’ olarak yer alır.
Yine aynı eserde āumrāz, āw-marāz, ‘yardım
eden’ (āw- yaygın bir ön ek)
anlamındadır. DLT-1’de de benzer anlamda yer alır: maraz ‘ücretle
çalışan
adam, ırgat’.
Sanskritçe sārtha kelimesi Soğdcaya sārt ‘karavan’
(SD) olarak geçer
ve Soğdcadan da Türkçeye sart olarak
kopyalanır. Clauson (1972: 846)
kelimenin büyük bir ihtimalle Soğdcadan kopyalandığı ve
‘tüccar’ anlamıyla
on birinci asra kadar yaşadığını düşünmektedir. DLT’de sart kelimesi
hem
isim (tacir, tecimen; DLT-1: 342) hem de -la ekiyle
fiil (sartla-, ol anı
sartladı ‘O, onu tecimen -tacir- saydı’ DLT-3: 444)
olarak yer alır. İlgili
kelime CC’de geçer: sart ‘mercator’ (Kuun 1880:
294). Sart kelimesi Eski
Anadolu Türkçesinde nadiren görülür. Mansuroğlu (1956:
133) sart ‘sart,
tacir’ kelimesine Eski Anadolu Türkçesinin başka
metinlerinde
rastlamadığını yazar. İlgili kelime dil yenileştirme
çalışmalarında da
kullanılmıştır. Ziya Gökalp yirminci yüzyılın başlarında
Türkçenin unuttuğu
kelime ve terimlerle dolu olan bir şiirinde sart kelimesini
(Gittim ili gezdim
genci kart olmuş / Kimi Kırgız, Kazak, kimi sart olmuş);
Ömer Seyfettin de
Gökalp’ın şiirinden üç ay sonra aynı dergide
yayımlanan Ant hikayesinde
ilgili kelimenin sartlaş- biçimini kullanır
(Polat, 2012: 205). Kullanım alanı
gittikçe daralan sart ilginç bir şekilde
Denizli’nin Sarayköy ilçesinde
‘tüccar’ anlamıyla derlenmiştir (DS-10).
Mevlüt ERDEM
80
Clauson (1972: 792) W. B. Henning’in çalışmasından
hareketle
suburğan’ın Soğdca *zmrγ’n kelimesinden kopya
olduğunu ve kelimenin
ikinci ünsüzünin -b- olabileceğini ve Moğolcada suburğan olarak
hala
yaşadığını belirtir. Gabain de (2000: 623) kelimenin
Soğdca kaynaklı
olduğunu söyler. Tekin (1976: 294) suburgan (İr. subur-han)
kelimesinin
anlamını Burkancılıkta ölü gömülmeyip yakıldığı için ve
din dışı bir
davranışa işaret etmek istendiği için ‘mükemmellik evi’
olarak açıklar.
DLT-1’de (s. 516) subuzgan ‘maşatlık, Müslüman
olmayanların mezarlığı’
biçiminde geçer. Yine aynı eserde suburgan biçimi
de yer alır.4
Soğdcada šük ‘silent, speechless’ (SD) anlamında
olan kelime Türk
dilinin önemli eserlerinde sıkça görülür. Clauson (1972:
867; 1966: 29)
Soğdcadan geldiğini söylediği kelimeye ‘quiet, silent,
still’ anlamlarını verir
ve kelime kökünün Eski Fasçaya kadar uzanan ahriman’la
aynı olduğunu
söyler. DLT-1’de ve KB-İ’de şük kelimesi
susturma edatıdır ve şük
tur- bileşik fiili de DLT-1’de yer alır. Yakup (2010:
286) šük bolup
ifadesinden dolayı kelimeye haklı olarak ‘silent’ anlamı
yükler. KB’de geçen
nelük şük turur sen ne boldı özün (KB-K: 58) ‘Niçin
susuyorsun sana ne
oldu? (Arat 2003: 80)’ ve şük turtı (AY-K: 327)
kullanımı da aynı
anlamdadır. Şük tur-, şük bol- gibi yapıların
birleşik fiil olarak
değerlendirilmeleri daha yerindedir. Yine KB’de
geçen séni sözleyü şük
kurıtmaz tilig (KB-K: 184) ‘Bir an bile seni
dilinden düşürmez.’ (Arat 2003:
254) kullanımında, kelime ‘bile’ anlamındadır.
Genellikle sözlüklerde hatun’un kaynağı noktasında
herhangi bir bilgi
yer almaz. Örneğin EUTS ve YTS’de katun kelimesi
sırasıyla ‘hatun, kadın,
kraliçe; kadın, hanım’ şeklinde açıklanır. Clauson (1972:
651) bu kelimenin
xağan/xan ile ilişkilendirilerek açıklanmaya
çalışılmasını yeterli görmez ve
kelimenin kesinlikle Soğdcadan kopyalandığını söyler.
Soğdcada ‘han, bey’
için kullanılan kelime xutāy’dır. ‘Hanım, kraliçe’
anlamına gelen kelimeler
ise xutēn, xātūn, xutēn/xwatēn kelimeleridir
(SD).
Sanskritçe yakṣa Soğdca yakš(a) (yqš)
biçimine dönüşür. Clauson
(1972: 910) Türkçedeki yek kelimesinin
Soğdcadan kopyalanmış
olabileceğini söyler.
Ajun kelimesinin Soğdcadaki yazılışı āžōn ‘varlık,
var olma, hayat,
çocuk’ biçimindedir. Türkçede uzun süre kullanılan bu
kelime ajun (AY,
EUTS, KG, K-HS), acun ve az da olsa azun
/ azunluġ (UÜH, EUTS)
biçimlerinde geçer. Clauson (1972: 28) kelimeyi a:ju:n biçiminde
verir ve
kelimenin ‘hayat, yaşayan şey’ anlamıyla Soğdcadan
geldiğini ve bu
anlamlarıyla Türkçe Maniheist ve Budist metinlerde
kullanıldığı, İslam’la
birlikte kelimenin anlamının dünya olarak
değiştiğini belirtir.
4
DLT-1 (s. 516): subuzgan yazımının yanlış
olduğu belirtilir.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
81
SOĞDCA KOPYALARDAKİ BAZI SESBİLGİSEL ÖZELLİKLER
Soğdcadan Türkçeye kopyalanan bazı kelimeler, ünlüler
dikkate
alınmazsa, ünsüzlerini aynen korurlar. čāt ~ ça:
t, çat ‘kuyu’, marāz (S) ~
mara: z ‘paid labourer’ (T), no: m (S)
~ nom, nōm ‘kanun, din, kaide’ (T),
sārt (S) ~ sart ‘tacir’ (T), sansār (S)
~ sansar ‘dünya, varlığın dönüşümü’
(T), šūk ~ şük ‘sessiz’ (T), upāsānč ~ upasanç vb.
örnekler bu türdendir.
Fakat bu örneklerin yanında Soğdcaya has olan ve Türkçede
bulunmayan
ünsüzler bir başka ünsüze doğal olarak değişirler.
Aşağıdaki değişimler bunu
örneklendirir:
Soğdcada β ünsüzü ötümlü-sızıcı bir ünsüzdür.
Bu tür ünsüzler yazının
başında da belirtildiği gibi *b ünsüzünün
sızıcılaşmasıyla oluşmuştur, βar
örneğinde olduğu gibi (Yoshida 2009: 286). Soğdca
kelimelerdeki kelime
başındaki ötümlü-sızıcı β- ünsüzü Türkçeye
kopyalanırken genellikle
patlayıcı-ötümlü b, bazen de patlayıcı-ötümsüz p’ye
dönüşür: βunt (S) ~ bun
‘esas, temel’ (T), βūsǝndī (S) ~ busat (T), βāšik (S)
~ başık ‘şarkı, türkü’,
paşık ‘milli marş’ (T) gibi.
Kelime içinde geçen -β- ünsüzünün Türkçe kelimelerdeki
değişimi
yukarıdaki örneklerden farklıdır. Kelime içindeki ötümlü
sızıcı ünsüz -β-,
Soğdcadaki nirvāna biçiminin direkt olarak
kopyalanmadığını düşünürsek,
Türkçede ötümlü ve sızıcı -v- ile karşılanır. Konuyla
ilgili örnekler şunlardır:
nizβānē (S) ~ nızvanı, nizvanı ‘ihtiras,
tutku’ (T), nirβān (S) ~ nirvan, nırvan
‘Niravana, sonsuz huzur’ (T), anβand (S)
~ anvant, avant (T).
Soğdcada čt ünsüz çiftleri genellikle št ünsüz
çiftine dönüşür. (Yoshida
2009: 287). Çeşitli Soğdca eserlerde wǝštmāx, uštmax, wištmāx/-xu,
w(a)štmāx şeklinde geçen örneklerden anlaşıldığı
gibi ‘cennet’ anlamındaki
kelimede bu değişim Soğdcada gerçekleşmiştir. Türkçeye
kopyalanan
örneklerde kelimenin yazılış biçimlerine bakıldığında
kelimenin čt biçimleri
št biçimleri ile nöbetleşir: uştmah ~ uçtmah.
Türkçe örneklerdeki bu ikili
durum Türkçede gerçekleşen bir değişim olarak
algılanmamalı, Soğdcanın
bir ses özelliğinin, yazımının yansıması olarak
değerlendirilmelidir.
Kelimenin yazımıyla ilgili diğer bir özellik de ilk
dönemlerde kelimenin
Soğdcadaki gibi h ünsüzünü korumasıdır.
Ötümlü sızıcı δ ünsüzünün Sağdcada korunması
onu diğer Orta İran
dillerinden ayırır (Sims-Williams 1989: 178). Bu
çalışmada kullanılan
Mevlüt ERDEM
82
Soğdca kelimelerde, aşağıda görüldüğü gibi, δ ünsüzü
hem kelime başında
hem de kelime ortasında oluşur. Bu kelimeler Türkçede hem
kelime içinde
hem de ortasında ötümlü patlamalı diş ünsüzü d,
kelime içinde az da olsa t
ile gerçekleşirler. Konuyla ilgili örnekler
aşağıdadır: δarma (S) ~ darm
‘akide’ (T), δēδēm (S) ~ dıdım, didim ‘taç’
(T), δēn (S) ~ din ‘din, mezhep’
(T), δēnδār (S) ~ dıntar, dintar, dendar (T).
Abartma ve pekiştirme anlamı
taşıyan, ‘çok’ anlamına gelen ve Soğdcada kāδy/e/ī biçiminde
gerçekleşen
kelime Türkçede son ünlüsünü kaybederek ve ötümlü sızıcı
ünsüzünü de
koruyarak kullanılır: kāδy/e/ī (S) ~ keḏ (T).
Burada kent kelimesi üzerinde de durmak
gerekiyor. Soğdcada kandē,
kandāk ?, kand/t, kanθ farklı yazımlarıyla
SD’de geçer. Türkçe örneklerde
kelime başındaki patlamalı ön damak ünsüzü her zaman
kendini korurken
kelime sonundaki ünsüz ötümlü veya ötümsüz (kend, kent)
olabilmektedir.
Kelime sonundaki bu kararsızlığın nedeni hem Soğdcadaki
yazımda hem de
t ve d ünsüzlerinin Eski Türkçede, Türkçe
kelimelerin sonunda
bulunmalarıyla (Tekin 2000: 66,67); Eraslan 2012: 61)
açıklanabilir.
Soğdca kaynaklarda zand-wāč mǝrγ(a) ‘bülbül’, zand-wāč kelimesi
ise
‘şarkıcı, şarkı söyleyen’, zand da ‘şarkı’
anlamındadır. Kelimenin başındaki
ötümlü sızıcı ünsüz z, ötümsüz karşılığı olan s’ye
dönüşmüştür.
Ötümsüz ş ünsüzünün ötümlü karşılığı j (ž)’dir.
Gerek ölçünlü dilde,
gerekse ağızlarda [j] ile [c], iki ayrı sesbirim
değil cilet ~ jilet vb. örneklerde
görüldüğü gibi, c sesbiriminin serbest
değişim içinde bulunan
altsesbirimleridir (Eker 2007: 192). Eski Türkçede
ötümsüz damaksıl
patlamalı-sızmalı ünsüz ç (č)’nin alternasyonu
olarak Türkçe kelimelerde
bulunur (Erdal 2004: 83). Türkçede bütün dönemlerde başka
dillerden
Türkçeye girmiş kelimelerde görülen bu ünsüz çoğu durumda
kendini korur.
J ünsüzü Soğdcadan kopyalandığı ileri sürülen
kelimelerde özellikle kelime
ortasında (arju ’çakal’, bujın/bujin ‘çöpleme denilen
ağılı bir ot’, namıja
‘bacanak’, nıjdağ ‘bileğitaşı’, üjek/üjik ‘harf’, üjme ‘dut’, ajun ‘dünya’, küji
‘yakılan kokulu madde’) ve kelime sonunda (küvij/küwij ‘içi
kovalan her
ağaç’, erej ‘huzur, rahat’) rahatlıkla
bulunabilmektedir. J ünsüzünün Türkçe
olmamasından dolayı alıntı kelimelerde, yukarıda
örnekleri verilen
durumlarda olduğu gibi, Türkçede kendisine yakın bir sese
dönüşmesini
beklemek doğaldır. Bunun bazı istisna örnekleri görülse
bile bunlar bir
genelleme yapacak kadar çok değildir. Ajun kelimesi
zaman zaman acun /
ocun / açun (Çağatay Türkçesi, LD, NS)
biçiminde c ünsüzüne; üjek kelimesi
de üzük, üsik, uşık biçimlerinde z, s ve ş ünsüzlerine
değişerek bulunur.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
83
Başka dillerden kopyalanan kelimeler alıcı dilin
fonolojik ve morfolojik
kurallarına çoğu durumda uyar. Günümüzde birçok alıntı
kelime Türkçenin
hece yapısına uymadığı için yeniden biçimlendirilir.
Soğdca čaxr / caxr ve
sutr kelimeleri birer ünlü ilavesiyle çakir ‘tekerlek’
ve sudur ‘dini kitap’
biçimlerine dönüşür. Soğdca ratn kelimesi ise
kelime başına (r ünsüzünden
dolayı), ortasına ve sonuna ünlü ilavesiyle ertini /erdini ‘mücevher’
biçimine
dönüşür. Benzer bir dar ünlü ilavesi, maytri kelimesinin
hece başındaki
ünsüzleri arasına gelir ve kelimenin hece yapısı yeniden
kurulur: maytri>
(maytiri) (Erdal 2004: 106). Soğdca yakş(a) ‘şeytan’, ş ünsüzünü
ve a
ünlüsünü yitirerek yek’e dönüşür.
SONUÇ
Erken dönemlerde birbirleriyle etkileşim içinde olan
Türkçe ve Soğdca
(daha geniş bir ifadeyle İran dilleri) farklı açılardan
incelenmeye değer
önemli dilbilimsel malzemeler meydana getirmiştir. Bu
yazıda Soğdcadan
Türkçeye kopyalanan kelimelerin Türkçedeki kullanımları
ve Soğdcaya özgü
ünsüzlerin (Soğdca sesbilgisinin) Türkçeye geçiş
sürecinde nasıl bir değişim
geçirdiği karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.
Türkçeye kopyalanan Soğdca kelimelerin bir kısmı sadece
Eski ve Orta
Türkçe dönemlerinde kısmen etkili olmuş, bir kısmı ise
günümüze kadar
kullanılagelmiştir. Bazı Soğdca kelimeler hem ses dizgesi
hem de anlam
olarak Türkçeye aynen kopyalanmış, bazıları ise ses ve
anlam değişmelerine
uğramıştır. Soğdca seslerin bazılarının Türkçede
bulunmaması ve Soğdcanın
kendine özgü sesbilgisi kuralları, Türkçeye kopyalanan
Soğdca kelimelerin
sesbilgisel ve biçimbilgisel görüntüsünü etkilemiş ve
Soğdca kelimelerin ses
dizgesinin değişmesine yol açmıştır. Soğdcaya has sesler
(özellikle ünsüzler)
Türkçede çoğu durumda en yakın sese dönüşmüştür.
Burada küçük ve sınırlı örneklerle yapılan bu çalışma,
Soğdca
kaynaklardan (sözlükler, gramer kitapları hatta Soğdca
metinler) hareketle
dilin biçimbilgisi, sözdizimi ve diğer alanlarına doğru
geliştirilmelidir. Dil
ilişkilerinin sürekli olduğu, ilişki dilleri sayısının
fazlalaştığı ve bunun
sonucunda farklı katmanların oluştuğu düşünüldüğünde etki
derecesini
görmek için Türkçeye etki eden dillerin gramerlerinden
hareket etmenin
gerekliliği ortaya çıkar.
Örneklerin Alındığı Eserler
ATS
bk. Naskali, Emine Gürsoy (1999)
AY-K
bk. Kaya, Ceval (1994)
AY-Ö
bk. Ölmez, Mehmet (1991)
Mevlüt ERDEM
84
BH
bk. Buluç, Sadettin (2007)
BL
bk. Turan, Fikret (2001)
CC
bk. Kuun, G. (1981)
DKK
bk. Ergin, Muharrem (1997)
DLT-1
bk. Atalay, Besim (1939)
DLT-3
bk. Atalay, Besim (1941)
DLT-K
bk. Erdi, Seçkin, S. Tuğba Yurteser (2005)
DÖRD
bk. Tavukçu, Orhan Kemâl
DS-10
bk. TDK (1993)
DS-12
bk. TDK (1993)
DS-6
bk. TDK (1993)
DS-8
bk. TDK (1993)
DS-9
bk. TDK (1993)
EDPT
bk. Clauson, Sir Gerard (1972)
EUTS
bk. Caferoğlu, Ahmet (1968)
GAR
bk. Yavuz, Kemal
HUAS
bk. Le Coq, Von (1941).
IB
bk. Tekin, Talat (2004).
İKPÖ
bk. Hamilton, James Russell (1998)
KB-A
bk. Arat, Reşit Rahmeti (1979)
KBD
bk. Ergin, Muharrem (1980)
KB-İ
bk. Arat, Reşit Rahmeti (1979)
KB-K
bk. Kaçalin, Mustafa S.
KEMŞ
bk. Mazıoğlu, Hasibe (1974)
KG
bk. Akkuş, Muzaffer (1995)
K-HŞ
bk. Hacıeminoğlu, Necmettin (2000)
LD
bk. Karaağaç, Günay (1997)
MAYT
bk. Tekin, Şinasi (1976)
ME
bk. Yüce, Nuri (1993)
MED
bk. Lessing, Ferdinand D. (1960)
MER
bk. Korkmaz, Zeynep (1973)
MM
bk. Toparlı, Recep; Mustafa Argunşah (2008)
MT
bk. Yavuz, Kemal
MUK
bk. Üstünova, Kerime (2003)
NF
bk. Eckmann, János (1995)
NS
bk. Kaçalin, Mustafa S. (2011).
PL
bk. Yakup, Abdurishid (2010)
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
85
R-KE
bk. Ata, Aysu (1997)
SD
bk. Gharib, B. (1995).
SNB
bk. Dilçin, Cem (1991).
SV
bk. Mansuroğlu, Mecdut (1956).
TKT
bk. Ata, Aysu (2004).
TLÖ
bk. Çağatay, Saadet (1950).
UÜH
bk. Müller, F. W. K.; Annemarie von Gabain (1946)
VATEC
bk. Vorislamische Alttürkische Texte
YED
bk. Tatçı, Mustafa
YETL
bk. Yaghnobi-English-Tajik Lexicon
YTS
bk. Dilçin, Cem (1983)
YZ
bk. Taş, İbrahim
KAYNAKLAR
Akkuş, Muzaffer (1995), Kitab-I Gunya İnceleme-Metin-İndeks-Tıpkı
Basım,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Arat, Reşit Rahmeti (1979), Kutadgu Bilig I Metin,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Arat, Reşit Rahmeti (1979), Kutadgu Bilig III
İndeks, Ankara: Türk Kültürünü
Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşit Rahmeti (2003), Kutadgu Bilig II
Çeviri, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Arat, Reşid Rahmeti (Çev.) (2003), Kutadgu
Bilig, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Ata, Aysu (1997), Nāsırü’d-dīn Bin Burhānü’d-Dīn
Rabġūzī Kısasü’l-Enbiyā
(Peygamber Kıssaları) I Giriş-Metin-Tıpkıbasım, Ankara:
Türk Dil Kurumu.
Ata, Aysu (2004), Türkçe İlk Kur'an Tercümesi
(Rylands Nüshası) Karahanlı
Türkçesi (Giriş-Metin-Notlar- Dizin), Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Atalay, Besim (1939), Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi
I., Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Atalay, Besim (1941), Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi
II., Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Bailey, W. H. (1979), Dictionary of Khotan Saka,
Cambridge: Cambridge
University Press.
Boeschoten, H. E.; M. Vandamme (ed.) (1995), Al-Rabgūzī
The Stories of the
Prophets Qisas al-Anbiyā’ Vol. One, Leiden, New
York: E. J. Brill.
Boyce, Mary (1977), A Word-List of Manichaean Middle
Persian and Parthian,
Leiden: E.J. Brill.
Mevlüt ERDEM
86
Buluç, Sadettin (2007), “Behcetü'l-Hadâ'ik
fî-Mev'izeti'l-Halâ’ik’ten Örnekler”,
Zeynep Korkmaz (Haz.) Prof Dr. Saadettin Buluç
Makaleler, Ankara: Türk Dil
Kurumu, s. 94-112.
Caferoğlu, Ahmet (1968), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Clauson, Sir Gerhard (1962), Turkish and Mongolian
Studies, London: The Royal
Asiatic Society of Great Britain and Ireland.
Clauson, Sir Gerhard (1966), “Eski Türkçe Üzerine Üç
Not”, TDAY, s. 19-37.
Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological
Dictionary of Pre-Thirteenth-Century
Turkish. Oxford: Clarendon Press.
Çağatay, Saadet (1950), Türk Lehçeleri Örnekleri,
Ankara: Ankara Üniversitesi Dil
ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Yayınları.
Dankoff, Robert (Katkılarla Çev. Semih Tezcan)
(2004), Evliya Çelebi
Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü, İstanbul: Türk Dilleri
Araştırmaları Dizisi.
Demir, Nurettin; Emine Yılmaz (2007), “Uygur Edebiyatı:
Nesir”, Talât Sait
Halman (Genel ed.) Türk Edebiyatı Tarihi I,
İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm
Bakanlığı, s. 154-161.
Dilçin, Cem (Düzenleyen) (1983), Yeni Tarama Sözlüğü,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dilçin, Cem (1991), Süheyl ü Nev-bahār, Ankara:
Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
Eckmann, János (1966), Chagatay Manual, Surrey:
Curzon Press.
Eckmann, János (1976), Middle Turkic Glosses of the
Rylands Interlinear Koran
Translation, Budapest: Akademiai Kiado.
Eckmann, Janos (Tıpkıbasım ve çevriyazı), Semih Tezcan,
Hamza Zülfikar (Yay.)
(1995), Nehcü'l-Ferādīs, Ankara: Türk Dil Kurumu.
Eker, Süer (2007), “Türkçenin Sesbirimleri ve Belirgin
Altsesbirimleri”, László
Károly (ed.), Demir, N.; E. Yılmaz (Papers selected
by) Turkology in Turkey,
Szeged, s. 181-198.
Eker, Süer (2009), “Divanü Lugâti’t-Türk ve İran
Dillerinden Kopyalar Üzerine I”,
International Journal of Central Asian Studies 13, s. 233
-284.
Eker, Süer (2010), “Orhon Yazıtları: İran Dilleri İle İlk
Temaslar ve Benzer Birkaç
Öge Üzerine”. Şavk, Ülkü Çelik (ed.) Orhon
Yazıtlarının Bulunuşundan 120
yıl sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl Konulu III.
Uluslararası Türkiyat
Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiriler
Kitabı, s. 321-332.
Eraslan, Kemal (2012), Eski Uygur Türkçesi Grameri,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Ercilasun, Ahmet B. (2004), Başlangıçtan Yirminci
Yüzyıla Türk Dili Tarihi,
Ankara: Akçay Yayınları.
Erdal, Marcel (2004), A Grammar of Old Turkic,
Leiden, Boston: Brill.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
87
Erdi, Seçkin, S. Tuğba Yurteser (Çev., Uyarlama,
Düzenleme) (2005), Divânü
Lugâti’t-Türk Kâşgarlı Mahmûd, İstanbul: Kabalcı
Yayınları.
Eren, Hasan (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü,
Ankara: Bizim Büro Basım Evi.
Ergin, Muharrem (1980), Kadı Burhaneddin
Divanı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Ergin, Muharrem (1997), Dede Korkut Kitabı
Giriş-Metin-Faksimile, Ankara: Türk
Dil Kurumu.
Gabain, Annemarie von (1988), “Eski Türkçe”, M. Akalın
(çev.) Tarihî Türk
Şiveleri, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, s.
29-66.
Gabain, Annemarie von (2000), “Irano-Turkish Relations in
The Late Sasanian
Period”, Ehsan Yarshater (ed.) The Cambridge History
of Iran Vol. 3 (1),
Cambridge: Cambridge University Press, s. 613-624.
Gharib, B. (1995), Sogdian Dictionary
Sogdian-Persian-English, Tahran, Ferhangan
Publications.
Gürbüz, Aysun (2005), İbn-i Kutluk Molla Toh Niyaz
Ahond-nıng Tıbb Kitabı
(Giriş-Metin-Tercüme-Sözlük-Dizin), Basılmamış
Doktora tezi, İstanbul
Üniversitesi.
Hacıeminoğlu, Necmettin (2000), Kutb’un Hüsrev ü
Şirin’ ve Dil Hususiyetleri.
Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Hahn, Reinhard F. (2006), Spoken Uyghur, Seattle
and London: University of
Washington Press.
Hamilton, James Russell (1998), İyi ve Kötü Prens
Öyküsü, Ankara: Türk Dil
Kurumu Yayınları.
Hasibe Mazıoğlu (1974), Kitābu Evsāfı
Mesācidi'ş-Şerīfe, Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Householder, Fred W.; Mansour Lotfi (1965), Basic
Course in Azerbaijani, Surrey:
Curzon Press.
Johanson, Lars (2005), “Turkic-Persian bilateral code
copying”, Turkic Languages
9, s.223-228.
Johanson, Lars (2006), “Historical, cultural and
linguistic aspects of Turkic-Iranian
contiguity”, Johanson, Lars; C. Bulut (eds.) Turkic-Iranian
Contact Areas,
Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, s. 1-14.
Johanson, Lars (Çev. Nurettin Demir) (2007), Türkçe
Dil İlişkilerinde Yapısal
Etkenler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kaçalin, Mustafa S. (Haz.) (2011), Nevayi’nin
Sözleri ve Çağatayca Tanıklar,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Mevlüt ERDEM
88
Kaçalin, Mustafa S, Kutadgu Bilig,
<http://ekitap.kulturturizm.gov.tr>, (ET:
25.12.2008).
Karaağaç, Günay (1997), Lütfi Divanı, Ankara: Türk
Dil Kurumu.
Kaya, Ceval (1994), Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin
ve Dizin, Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Korkmaz, Zeynep (1973), Sadru’d-dīn Şeyhoğlu
Merzubān-nāme Tercümesi
İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım, Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Kuun, G. (1981), Codex Cumanicus, Budapest: MTAK.
Le Coq, Von (Çev. S. Himran) (1941), Huastuanift,
Ankara: Ulusal Matbaa.
Lessing, Ferdinand D. (Gen. ed.) (1960), Mongolian-English
Dictionary, Berkeley
and Los Angeles: University of California Press.
MacKenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi
Dictionary, Oxford: Oxford
University Press.
Mansuroğlu, Mecdut (1956), “Şeyyad Hamza’nın Doğu
Türkçesine Yaklaşan
Manzumesi”, TDAY-Belleten, s. 125-144.
Müller F. W. K.; Annemarie von Gabain, (1946), Uygurca
Üç Hikaye, İstanbul:
İbrahim Horoz Basımevi.
Naskali, Emine Gürsoy (1999), Altayca-Türkçe Sözlük,
Ankara: Türk Dil Kurumu
Yayınları.
Ölmez, Mehmet (1991), Altun Yaruk III. Kitap (=5.
Bölüm), Ankara: Türk Dilleri
Araştırmaları Dizisi 1.
Önler, Zafer (1990), Müntahab-ı Şifā, Ankara: Türk
Dil Kurumu.
Polat, Nazım Hikmet (2012), “Ömer Seyfettin’de İlginç Söz
Varlığı”, Bilig 63: 189-210.
Poppe, Nicholas (1987), Introduction to Mongolian
Comparative Studies, Helsinki:
Suomalais-Ugrilainen Seura.
Scharlipp, Wolfgang E. (1998), “Two Eastern Turki texts
about reading and
writing”, Turkic Languages 2, 109-125.
Sertkaya, Osman Fikri (2004), “Göktürk Yazıtlarında
Hintçe Unsurlar”, Zeynep
Korkmaz Armağanı, Ankara: Türk Dil Kurumu, s. 366-380.
Sertkaya, Osman Fikri (2009), “Dîvânü Lügati't-Türk'te
Geçen Her Kelime Türkçe
Kökenli midir? veya Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânü
Lügati't-Türk'ünde Yabancı
Dillerden Kelimeler”, Dil Araştırmaları 5: 9-38.
Sims-Williams, Nicholas (1989), “Sogdian”, Rüdiger
Schmitt (ed.) Compendium
Linguarum lranicarum, s. 173-192.
Soğdca, Türkçedeki Soğdca Kelimeler ve Bunların Türkçeye
Uyumları
89
Skjærvø, P. O. (2003), An introduction to Sogdian,
http://www.fas.harvard.edu/~
iranian/Sogdian/sogdiancomplete.pdf
Skjærvø, P. O. (2006a), “Iranian Languages”, Keith Brown
(Editor-in-Chief),
Encyclopedia of Language & Linguistics, Elsevier
Ltd., s. 18-22.
Skjærvø, P. O. (2006b), “Sogdian”, Keith Brown
(Editor-in-Chief), Encyclopedia of
Language & Linguistics, Elsevier Ltd., s. 503-504.
Skjærvø, Prods Oktor (2007), An Introduction to
Manichean Sogdian,
http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Sogdian/index.html
Söylemez, Faruk (2007), “XVI. Yüzyılda Pağnik
Nahiyesi”, Türk Dünyası
Araştırmaları 171, s. 201-240.
Steingass, F. (1892), Persian English Dictionary,
Beirut: Librairie du Liban
Publishers SAL.
Taş, İbrahim. Şeyyâd Hamza Yûsuf u Zelîhâ,
<http://ekitap.kulturturizm.gov.tr>,
(ET: 25.12.2008).
Tatçı, Mustafa, Yûnus Emre Dîvânı,
<http://ekitap.kulturturizm.gov.tr>, (ET:
25.12.2008).
Tavkul, Ufuk (2000), Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü,
Ankara: Türk Dil Kurumu.
Tavukçu, Orhan Kemâl, Dede Ömer Rûşenî Hayatı,
Eserleri, Edebi Kişiliği ve
Dîvânının
Tenkidli
Metni, <http://ekitap.kulturturizm.gov.tr>, (ET:
25.12.2008).
TDK (1993), Derleme Sözlüğü I-XII, Ankara: Türk Dil
Kurumu Yayınları.
Tekin, Şinasi (1976), Maytrısimit Burkancıların
Mehdisi Maitreya ile Buluşma
Uygurca İptidai Bir Dram, Ankara: Sevinç Matbaası.
Tekin, Şinasi (1992), “Eski Türkçe”, Türk Dünyası El
Kitabı İkici Cilt
Dil-Kültür-Sanat. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma
Enstitüsü, s. 69-120.
Tekin, Talat (2000), Orhon Türkçesi Grameri, Ankara:
Türk Dilleri Araştırmaları
Dizisi.
Tekin, Talat (2003a), “İpek Yolu”ndan Bin Yıllık Türkçe
Mektuplar”, Emine
Yılmaz, N. Demir (Haz.) Talat Tekin Makaleler II
Tarihi Türk Yazı Dilleri,
Ankara: Öncü Kitap, s. 289-299.
Tekin, Talat (2003b), “Türkçedeki En Eski Ödünç Sözler”
Yılmaz, Emine; N. Demir
(Haz.) Talat Tekin Makaleler II Tarihi Türk Yazı
Dilleri, Ankara: Öncü Kitap,
s. 227-232.
Tekin, Talat (2004), Irk Bitig, Ankara: Öncü Kitap.
Mevlüt ERDEM
90
Tekin, Talat (2005), “Atatürk ve Türk Dilinde Reform”,
Emine Yılmaz, N. Demir
(Haz.) (2005) Talat Tekin Makaleler III Çağdaş Türk
Dilleri, Ankara: Grafiker
Yayınları, s. 329-351.
Tekin, Talat; Mehmet Ölmez, Emine Ceylan, Zühal Ölmez,
Süer Eker (1995),
Türkmence -Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dilleri Araştırma
Dizisi.
Tezcan, Semih; Hamza Zülfikar (Yayınlayanlar)
(1995), Nehcü’l-Ferādīs, I Metin,
II Tıpkıbasım, Ankara: Türk Dil Kurumu.
Toparlı, Recep; Mustafa Argunşah (2008), Mu’înü’l-Mürîd,
Ankara: Türk Dil
Kurumu.
Turan, Fikret (Haz.) (2001), Eski Oğuzca Bahşayiş
Lügati, İstanbul: Bay Yayınları.
Uzel, İlter; Kenan Süveren (1999), Mücerrebnāme,
Ankara: Atatürk Kültür Merkezi
Başkanlığı Yayınları.
Üstünova, Kerime (2003), Kutbe’d-dîn İznikî
Mukaddime, Bursa: Uludağ
Üniversitesi.
Vorislamische Alttürkische Texte: Elektronisches
Corpus. http://vatec2.fkidg1.uni-
frankfurt.de/index.htm (ET:
11.12.2012)
Yaghnobi-English-Tajik Lexicon,
http://yaghnobi.wordpress.com/online-yaghnobi-
lexicon/ (ET: 11.12.2102).
Yakup, Abdurishid (2005), The Turfan Dialect of
Uyghur, Wiesbaden: Harrassowitz
Verlag.
Yakup, Abdurishid (2010), Prajnaparamita Literature
in Old Uygur, Turnhout:
Brepols Publishers.
Yavuz, Kemal (Haz.) Âşık Paşa Garip-nâme I/I, I/2,
<http://ekitap.kulturturizm.gov.tr>,
(ET: 25.12.2008).
Yavuz, Kemal (Haz.), Gülşehri’nin Mantıku’t-Tayrı
(Gülşen-nâme) Metin ve
Aktarma, <http://ekitap.kulturturizm.gov.tr>,
(ET: 25.12.2008).
Yoshida, Yutaka (2009), “Sogdian”, Gernot Windfuhr
(ed.) The Iranian languages,
London, New York: Routledge, s. 279-335.
Yüce, Nuri (1993), Mukaddimetü’l-Edeb, Ankara: Türk
Dil Kurumu.
Yorumlar
Yorum Gönder