Türkler’de şehir kültürünün gelişmesinde Sogdlar’ın etkisi nedir?
Türkler’de şehir kültürünün gelişmesinde Sogdlar’ın etkisi nedir?
“Kend sözü Türklere, Batı Türkistan’ın yerlileri olan Sogd kavimlerinden girmiştir. Semerkand ve Zerefşan vadilerindeki şehirlerde oturan Sogdlar, şehir için genel olarak ‘kt’ veya ‘kant’ sözünü kullanıyordu. Bu konu üzerinde, F.W.K.Müller, Sogdische Studien, adlı eserinde geniş olarak durmuştur. Bu mesele bilinen bir şeydir. Bu sebeple bu sözün menşei ve etimolojisi üzerinde durmayacağız.
Bununla beraber, kend sözünün, Türkler arasına çok erken çağlarda gelmiş olduğu da anlaşılmaktadır. Hatta o kadar ki, Kaşgarlı Mahmud bile, kend sözünün Türkçe olduğuna, bütün kalbi ile inanmıştır. Fakat yeni belgelerin bulunması sebebiyle, artık bu gerçeği, biz de kabul etmek zorundayız. Bilindiği üzere, Göktürk yazıtları Sogd ülkesini, Sugd ve Soğd halkını da Sugdak adı ile anıyordu. Bu adın, eski yunanlar’ın, Sogdiana ile de bir alakası vardı.
Batı Göktürk Kağanı İstemi Kağan, Akhun Devleti’ni yıkıp da Batı Türkistan’ı ele geçirdikten sonra, Batı Türkistan Halkı ile çok yakın münasebetler kurmuştu.
Hatta Bizans’a gönderdiği Maniah adlı bir elçi bile, bir Sugdak, yani Sogdlu idi.
Bizim görüşümüze göre, Türkler’in Sogdlular ile olan münasebetleri, yalnızca Akhun Devleti’nin yıkılışı ve Batı Türkistan’ın Göktürkler’in eline geçmesinden sonra başlamamıştı. Çünkü Orta Asya’daki Sogd kolonileri, her çağda kendi varlıklarını korumuş ve Türkler ile yan yana yaşamışlardı. Her şeyden önce, bu gerçeği kabul etmek mecburiyeti vardır. Zaten bu gerçek, herkes tarafından da kabul edilmiştir. Göktürk Devleti’nin kuruluşundan önce, Türkler’de Şad, Yabgu ve hatta Bey gibi unvanların bulunuşu bile, en eski Ornta Asya Sogd kolonileri ile Göktürkler’in münasebetleri hakkında bize ışık tutmaktadır.
747-759 yıllarında, Orhun’daki Uygur Kağanlığı’nda hüküm sürmüş olan ikinci Uygur Kağanı Bayan Çur Kağan’ın, Sogdlu ve Çinli ustalara Bay-Balık şehrini yaptırtmış olması da, yukarıdaki görüşü desteklemektedir. Sogdlular, Türk şehir kültürünün gelişmesinde önemli bir rol oynamıştı. Bay-Balık şehrinin yaptırılışı üzerinde durmuştuk.
Nitekim Orhun’daki Karabalgasun Uygur yazıtı da Türkçe, Çince ve Sogdca olmak üzere üç dil ile yazılmıştı.
E.G. Pulleyblank’ın ‘İç Moğolistan’daki bir Sogd Kabilesi (A Sogdian Colony in iner Monglia) adlı değerli yazısında, çeşitli çağlardaki bu Sogd kolonileri üzerinde durmuştur.”
(Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş cilt 1, s.215-217)
“Kend sözü Türklere, Batı Türkistan’ın yerlileri olan Sogd kavimlerinden girmiştir. Semerkand ve Zerefşan vadilerindeki şehirlerde oturan Sogdlar, şehir için genel olarak ‘kt’ veya ‘kant’ sözünü kullanıyordu. Bu konu üzerinde, F.W.K.Müller, Sogdische Studien, adlı eserinde geniş olarak durmuştur. Bu mesele bilinen bir şeydir. Bu sebeple bu sözün menşei ve etimolojisi üzerinde durmayacağız.
Bununla beraber, kend sözünün, Türkler arasına çok erken çağlarda gelmiş olduğu da anlaşılmaktadır. Hatta o kadar ki, Kaşgarlı Mahmud bile, kend sözünün Türkçe olduğuna, bütün kalbi ile inanmıştır. Fakat yeni belgelerin bulunması sebebiyle, artık bu gerçeği, biz de kabul etmek zorundayız. Bilindiği üzere, Göktürk yazıtları Sogd ülkesini, Sugd ve Soğd halkını da Sugdak adı ile anıyordu. Bu adın, eski yunanlar’ın, Sogdiana ile de bir alakası vardı.
Batı Göktürk Kağanı İstemi Kağan, Akhun Devleti’ni yıkıp da Batı Türkistan’ı ele geçirdikten sonra, Batı Türkistan Halkı ile çok yakın münasebetler kurmuştu.
Hatta Bizans’a gönderdiği Maniah adlı bir elçi bile, bir Sugdak, yani Sogdlu idi.
Bizim görüşümüze göre, Türkler’in Sogdlular ile olan münasebetleri, yalnızca Akhun Devleti’nin yıkılışı ve Batı Türkistan’ın Göktürkler’in eline geçmesinden sonra başlamamıştı. Çünkü Orta Asya’daki Sogd kolonileri, her çağda kendi varlıklarını korumuş ve Türkler ile yan yana yaşamışlardı. Her şeyden önce, bu gerçeği kabul etmek mecburiyeti vardır. Zaten bu gerçek, herkes tarafından da kabul edilmiştir. Göktürk Devleti’nin kuruluşundan önce, Türkler’de Şad, Yabgu ve hatta Bey gibi unvanların bulunuşu bile, en eski Ornta Asya Sogd kolonileri ile Göktürkler’in münasebetleri hakkında bize ışık tutmaktadır.
747-759 yıllarında, Orhun’daki Uygur Kağanlığı’nda hüküm sürmüş olan ikinci Uygur Kağanı Bayan Çur Kağan’ın, Sogdlu ve Çinli ustalara Bay-Balık şehrini yaptırtmış olması da, yukarıdaki görüşü desteklemektedir. Sogdlular, Türk şehir kültürünün gelişmesinde önemli bir rol oynamıştı. Bay-Balık şehrinin yaptırılışı üzerinde durmuştuk.
Nitekim Orhun’daki Karabalgasun Uygur yazıtı da Türkçe, Çince ve Sogdca olmak üzere üç dil ile yazılmıştı.
E.G. Pulleyblank’ın ‘İç Moğolistan’daki bir Sogd Kabilesi (A Sogdian Colony in iner Monglia) adlı değerli yazısında, çeşitli çağlardaki bu Sogd kolonileri üzerinde durmuştur.”
(Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş cilt 1, s.215-217)
Yorumlar
Yorum Gönder