Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 155

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve

Unvanlar

Military Ranks and Titles From Old Turkic to Middle Turkic

Fikret Turan1

ÖZET

Bu çalışmanın amacı Türkçenin ilk yazılı belgeleri olan Köktürk Yazıtları ile devamında

oluşan Eski Uygurca ile yazılmış Eski Türkçe dönemi metinlerde askeri-idari rütbeler

ile unvanların neler olduğunu belirlemek ve bu rütbe ve unvanların İslami dönem

Türk lehçeleri olan Karahanlı, Harezm-Kıpçak ve Çağataycadan oluşan Orta Türkçe

metinlerinde nasıl bir değişime uğradığını incelemektir. Bu bağlamda, büyük

çoğunluğu Türkçe kökenli rütbe ve unvanlardan oluşan Eski Türkçe metinlerinde

sınırlı sayıda Çince, Sanskritçe ve İrani dillerden geçen kelimelerin bulunduğu görülür.

Türkçenin İslam medeniyeti içinde oluşturduğu ilk edebi metni olan Kutadgu Bilig’in

yazıldığı Karahanlıca dönemiyle Arapça ve Farsça rütbe ve unvanların Türkçeye girdiği

ve bu durumun 14-15. yüzyıllarda yazılmış Harezm ve Kıpçak dönemi metinlerde

iyice belirginleşerek Eski Türkçe birçok rütbe ve unvanı unutturduğu gözlemlenir.

15. yüzyılın ikinci yarısında klasik bir edebiyat dili haline gelen Çağatay Türkçesinde

Arapça ve Farsçanın yanı sıra Moğolcadan geçen birçok rütbe, unvan ve askeri sınıf

ve görev ismi yaygınlık kazanır ve oldukça gelişmiş bir askeri terminolojiye dönüşür.

Anahtar Kelimeler: Rütbe ve Unvanlar, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Türk Dili Tarihi,

Türkçe Askeri Terminoloji

ABSTRACT

This study determines the military-administrative ranks and titles in Old and Middle

Turkic texts beginning with the Köktürk Inscriptions, monuments bearing the first

known Turkic written alphabet and the Old Uighur documents created afterwards. It

also aims to demonstrate how this system of military ranks and titles was transformed

in Karakhanid, Khwarezm-Kipchak and Chaghatayid Turkic as the idioms of the

first Islamic period of Turkic. In this context, it is established that in Old Turkic, the

majority of the ranks and titles were of Turkic origin and only a limited number of the

related vocabularies were of Chinese, Sanskrit and Iranian. This situation changed as

Arabic and Persian words appeared in Kutadgu Bilig (11th century) for the first time

as the first literary Islamic-Turkic work and as their number grew and replaced many

Old Turkic ranks and titles in the following Khwarezm-Kipchak period during the 14-

15th centuries. In addition to Arabic and Persian loanwords, many Mongolian words

were also used in Chaghatay Turkic, which became an advanced literary Turkic

idiom in the second part of the 15th century, and all these lexical items consequently

created a rich military terminology in that period.

Keywords: Ranks and Titles, Old Turkic, Middle Turkic, History of the Turkish

Language, Turkish Military Terminology

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018, 155-173

DOI: 10.26650/TUDED424587 Araştırma Makalesi / Research Article

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi

Journal of Turkish Language and Literature

1

Prof. Dr., İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi

Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul, Türkiye

Sorumlu yazar/Corresponding author:

Fikret Turan,

İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Türk Dili

ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul, Türkiye

E-mail: fikret.turan@istanbul.edu.tr

Geliş tarihi / Date of receipt: 30.03.2018

Kabul tarihi/Date of acceptance: 01.05.2018

Atıf/Citation:

Turan, Fikret. “Eski Türkçeden Orta Türkçeye

Askeri Rütbe ve Unvanlar.” Türk Dili ve Edebiyatı

Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018, s. 155-173.

https://doi.org/10.26650/TUDED424587

156 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

EXTENDED ABSTRACT

The purpose of this study is to determine the military-administrative ranks and titles

in Old and Middle Turkic texts beginning with the Köktürk Inscriptions, monuments

bearing the first known Turkic written alphabet and the Old Uighur documents created

afterwards. It is also aimed at demonstrating how this system of military ranks and titles

were transformed in Middle Turkic Karakhanid, Khwarezm-Kipchak and Chaghatay Turkic

as the idioms of the Islamic period of Turkic. In this context, it is established that in Old

Turkic, a majority of the ranks and titles were of Turkic origin and only a limited number of

the related appellations were Chinese, Sanskrit and Iranian.

In the Köktürk Inscriptions Tonyukuk, Kültigin, Bilge Kağan, Ongi and Küli Çor, the highest

titles are ḳaġan (the great king), yabgu (secondary ruler) and tėgin (prince-commander), all

of which have both administrative and military responsibilities, while the military ranks şad

/ şadapıt, tarḳan / tarḳat, boyla, buyruḳ, sañun / señün, ėlteber and çor stand as the high army

positions. The titles çabış and ayġuçı are some of the highest ranks held by Tonyukuk the

Vizier. The Chinese word totoḳ is used for Chinese and foreign military governors. Although

their grades and degrees of responsibilities are not clearly shown, the ranks ınançu, baġa,

çigşi, ışbara, ėrkin and yarġan were middle and lower ranks. The word sü had the denotation

of both an army and a soldier. Çerig, er, eren, erat and yaġıçı mean a soldier, warrior and

military personnel, while the word yaġı denotes an enemy. In Old Uighur texts, while many

of the Köktürk ranks and titles continued as earlier, the title ėlig (the great king) became

more common than kağan, but şad and şadapıt as high ranks disappeared.

The nature of title and ranks changed in Middle Turkic as Arabic and Persian vocabularies

appeared in Kutadgu Bilig (11th century) for the first time as the first literary Islamic-Turkic

work. Their number grew and replaced many of Old Turkic equivalents in the following

Khwarezm-Kipchak period during the 14-15th centuries. In Karakhanid Turkic, the titles

ėlig, ḫāḳān, ḫān, erk, şāh, pādişāh, sulṭān, melik, ṣāḥib-ḳırān and rarely ajunçı denote a king,

while the words yavgu, tėgin, tėgit,bėg, yuġruş, tügsin, çuvı, öge-tėgit, terken, ispehsalār,

saġun, kökyuk, ınal are the high army ranks and ınanç, çaġrı, atlıġ, başġan, toña, sü başı and

çavuş denoted the medium and lower ranks.

In addition to Arabic and Persian loanwords, many Mongolian words were also used

in Chaghatay Turkic, which became an advanced literary Turkic idiom in the second

part of the 15th century, and all these lexical items consequently created a rich military

terminology in that period. The most common titles for king in Chaghatay were ḫān,

emīr, melik, sulṭān, şāh/şeh, pādişāh, ḫāḳān, ṣāḥib-ḳırān, emīrü’l-umerā, sulṭānü’s-selāṭīn,

ḫāḳānü’l-ḫāḳān, sulṭān-ı ṣāḥib-ḳırān; titles for high administrative and army duties were

bek/beg/bėg, mīr, mīrzā, şeyḫ, sipeh-büd, sipeh-dār and baḫşi; high army ranks were sipehsālār,

çerik başlıḳ, serdār, noyan / noyun, tarḫan, topçı başı tümen başı, tümen begi, miñ başı,

miñ begi and medium and lower army ranks were başlıġ, bekevül/bökevül, ėşik aġası, ḳor

begi, ḳoşun begi, ḳuş bėgi, toġḳan ağası, on bėgi, on başı and tovaçı.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 157

Turan F

GİRİŞ

Köktürk Yazıtlarından başlamak üzere Eski Türkçe dönemi ile devamı olan Orta Türkçe

dönemi metinlerinde ortaya konan dil malzemesi içinde önemli sayıda askeri kelime ve

terim bulunmaktadır. Bu kelime ve terimlerin anlamı, kullanım yaygınlığı ve sosyal ve

kültürel değeri üzerine değerli çalışmalar yapılmış olsa da, Türklerin din, kültür ve coğrafya

olarak büyük değişimler yaşamasına bağlı olarak askeri alandaki kelimelerin geçirdiği ses

ve anlam değişmeleri ile sonradan oluşan askeri terminolojiye dair yeni incelemelerin

konuya perspektif kazandıracağı açıktır. Bu bağlamda, bu çalışmamızda Köktürk

Yazıtlarından başlayarak Eski Türkçe metinlerinde görülen askeri rütbe ve unvanların Orta

Türkçe eserlerde nasıl bir değişme ve gelişmeye uğradığını inceleyeceğiz. Bu çalışmada

esas olarak şu sorulara cevap arayacağız:

1. Eski Türkçede askeri-idari rütbe ve unvan bildiren kelimeler nelerdir?

2. Bu kelimelerden hangileri Orta Türkçe metinlerinde görülür ve bunların anlam

kapsamı nedir?

3. Arapça, Farsça ve Moğolcadan Orta Türkçeye geçen rütbe ve unvanlar nelerdir ve

eski terimleri nasıl dönüştürmüştür?

4. Eski Türkçe döneminden beri varlığını sürdüren rütbe ve unvanlar hangileridir ve

bunların derece düzeyi nasıl değişmiştir?

Bu sorulara cevap ararken değerlendirmelerimizi öncelikle Eski ve Orta Türkçe

metinlerde geçen ve üzerinde belirli düzeyde filolojik ve dilbilimsel çalışmalar yapılmış

ve fikir birliği oluşmuş kelime birlikleri üzerinde yapacağız. Şurası bir gerçek ki Eski

ve Orta Türkçe metinlerinde rütbe ve unvan olarak kabul edilen kelimelerin, farklı isim

verme geleneklerine sahip eski Türk topluluklarında isim mi, mensubiyet mi, bireysel

özellik bildiren sıfat mı, askeri rütbe mi yoksa memuriyet unvanı mı olduğu dikkatli

cevaplandırılması gereken sorulardır. Bu sorulara eklenebilecek daha ileri diğer sorular

arasında ise hem idari hem de askeri görevlerin iç içe geçtiği eski Türk toplumlarında askeri

rütbe ismi olarak kabul edilen terimlerin hangi düzey ve derecedeki rütbeyi karşıladığı,

bunların askeri sistem içinde sırası, görev ve sorumluluk alanlarının neler olduğudur.

Bu soruların cevaplandırılması sınırlı sayıdaki mevcut metinlerde bulunan semantik

ipuçlarına dayalı dikkatli analizler yapılmasını gerektirir. Bununla birlikte, kaynakların

nispeten çoğalması Orta Türkçe döneminde rütbelerin biraz daha açık ve net görülmesini

mümkün kıldığını da ifade etmeliyiz.

Metodolojik olarak, bu makalede askeri rütbe olarak değerlendireceğimiz kelimelerin

anlam kapsamına değişen seviyelerde idari görevlerin de dâhil olduğunu söylememiz

gerekir. Ayrıca, bir rütbe isminin her zaman aynı askeri derece ve görevi kapsamadığını,

farklı topluluk, boy ve siyasi yapılarda en azından nüanslara sahip olduğunu kabul etmemiz

gerekecektir. Çalışmada esasen Eski Türkçenin ilk sağlam metinleri olarak kabul ettiğimiz

Tonyukuk, Kültigin, Bilge Kağan, Ongi ve Küli Çor Yazıtları ile Eski Uygurca metinlerinde

158 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

rütbe belirten kelimelerin neler olduğu değerlendirilecektir. Bundan sonra, Orta Türkçe

döneminin ilk metinlerinden olan ve Karahanlı Türkçesiyle 11. yüzyılda Yusuf Has Hacip

tarafından yazılmış Kutadgu Bilig ile hem Karahanlı Türkçesi hem de diğer lehçelere dair

değerli bilgiler veren Mahmud-ı Kaşgari’nin Divanü Lugati’t-Türk’ünde ortaya konan

kelime malzemesini inceleyeceğiz. Bundan sonra, İslami kültür unsurlarının ağırlıklı

bir duruma geçtiği Harezm Türkçesi ile Kıpçak Türkçesi metinlerini ele alacağız. En son

olarak da Türkçenin askeri terminolojisinde Arapça, Farsça ve Moğolca unsurların yaygın

görüldüğü Çağatayca metinlerdeki kelime malzemesini inceleyerek rütbe isimlerinin neler

olduğunu ortaya koyacağız. Çeşitli araştırmacılar tarafından kökeni çeşitli komşu dillerdeki

kelimelere dayandırılan bazı rütbe isimlerine dair ortaya konmuş çelişkili görüşlerin bu

kelimelerle ilgili dilbilimsel sorunları, özellikle de semantik belirsizlikleri gidermekten uzak

olduğunu söylemeliyiz. Bununla birlikte, biz, çalışmamızı metin esaslı olarak yaparken bu

türden diğer yorumsal çalışma ve incelemelerden de mümkün olduğunca ihtiyatı elden

bırakmadan yararlanacağız.

1. Köktürk Yazıtlarında Askeri Rütbe ve Unvanlar

Köktürklerin genel olarak göçebe-savaşçı bir toplum olduğu ve idari görevlerin önemli

kısmının askeri görevlerle birlikte yürütüldüğü ileri sürülebilir. Ülkenin başındaki şahsiyet

olan kağan, devletin ve ordunun üst kademelerinde görevli şehzadelerden, oymak

başlarından, askeri komutanlardan ve askerlerden oluşan ordusunu düzenleyen ve savaşa

götüren askeri ve idari bir liderdir. Metinlerden, ülkenin Doğu kısımlarını yöneten yabgu,

oymak başları ve şehzadelerin de bu ikili görev ve işleve sahip olduğu ortaya çıkmaktadır.

Bilge Kağan, Kültigin Yazıtında kendisinin bizzat yaptığı seferlerden (taşıḳmak, sü sülemek)

ve savaşlardan (süñüş, tegiş, uruş) bahsederken en yüksek rütbeli komutanlara (şadapıt

begleri, şad), üst düzey komutanlara (tarḳat, buyruḳ begler), oymak başlarına (Otuz Tatar,

Toḳuz Oġuz begleri), halka (bodun) ve akrabalarına seslenir. Bu hitapta, ayrıca rütbesiz

askerlere seslenmek yoktur. Bununla birlikte, çeşitli derecelerden askeri rütbeler yazıtların

çeşitli kısımlarında sık sık karşımıza çıkar1

.

Yüksek Rütbeler

Köktürkçede yüksek rütbeli askeri-idari unvanlar arasında bulunan şadapıt2

, metinlerde

sınırlı sayıda geçse de şad3

 ve tarḳan4

 (çoğulu tarḳat) sık karşılaşılan unvanlardır ve

1 Dönem metinleri üzerine yaptığımız incelemede şu kaynaklar esas alınmıştır: Aydın 2015, Ergin 1996,

Kormuşin vd. 2016, Tekin 2016, Tekin 2008, Tekin 2004, Tekin 1987.

2 Kelime, Tonyukuk, Kültigin ve Bilge Kağan Yazıtlarından daha önce dikildiği bilinen Soğdca Bugut Yazıtında

da geçmektedir. Kljaštornyj & Livšic 1972. Kelimenin bir diğer yüksek rütbe olan şad kelimesinin çoğulu

olabileceğine görüşler de mevcuttur. Kelimenin kökeninin İrani olduğu ileri sürülse de ve hem kökeni,

hem de anlam kapsamı üzerine birbiriyle çelişen farklı görüşler vardır. Konuya dair yapılmış çalışmalar ve

görüşler için bkz. Bombaci 1976 ve Gömeç 2008.

3 Kelimenin İrani kökenli olduğu Bombaci ve Menges tarafından ileri sürülmüştür. Bkz. Bombaci 1974a,

Menges 1995, s. 82.

4 Kelimenin Orta İran dillerinden, Eski Çinceden, hatta hakkında oldukça yetersiz bilgilere sahip olduğumuz

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 159

Turan F

bunların Köktürk ordusunda önemli yüksek rütbeler olduğu açıktır. Sıkça karşılaşılan bir

diğer yüksek rütbe Çince kökenli sañun / señün rütbesidir5

, ancak bu rütbe daha çok Çinli

ve diğer yabancı generaller için kullanılır. Bu rütbeler arasındaki sınıf ve derece farkının ne

olduğuna dair metinlerde çok fazla bilgi yoktur. Bununla birlikte, yazıtların başında ifade

edilen şadapıt ve tarḳat rütbelerinin diğerlerinden yüksek olduğunu ileri sürebiliriz. Buna

dayanarak, Köktürk Devletinde yüksek düzey rütbeleri, ḳaġan, yabġu6

, tėgin (şehzadekomutan)

gibi idari yanı ağır basan unvanlardan sonra şad / şadapıt, tarḳan / tarḳat, boyla7

,

buyruḳ8

, sañun / señün, ėlteber (ilteber)9

 ve çor üst düzey askeri rütbeler olarak karşımıza

çıkar. Metinlerde ayrıca Çinli askeri vali anlamında totoḳ kelimesi de sıkça karşılaşılan bir

unvandır. Metinlerde orta düzey rütbe olduğunu düşündüğümüz ınançu rütbesi görülse

de, askeri-idari unvan olduğunu anladığımız baġa10, çigşi11, ışbara12 (bazen ışvara), ėrkin

Hsiung-nu veya Juan Juan dilinden geçtiğine dair oldukça şüpheli görüşler vardır. Konuya dair bu görüşler

için bkz. Aydın 2011. Kelime bir rütbe-unvan olarak yazıtlarda iki yerde apa tarḳan olarak da geçer, ancak

biz, kelimenin geçtiği diğer bağlamlardan hareketle, apa kelimesini yaşlı, kıdemli ve tecrübeli anlamında

bir sıfat olduğunu kabul ediyoruz. Kelime ayrıca Yenisey Yazıtlarında terken şeklinde de geçer. Elegest II’de

görülen bu terken kelimesi hükümdar olarak çevrilmiştir ki bizce komutan olarak değerlendirilmelidir. Bkz.

Kormuşin vd. 2016, s. 116.

5 Kelimenin Çince olduğuna dair bkz. Tekin 2008, s. 165. Clauson da kelimenin Çince general anlamına gelen

çiang çün yapısından geldiği ve hem Çinli hem de Türk komutanlara verilen bir rütbe olduğunu bildirir.

Clauson 1972, s. 840. Kelime Yenisey Yazıtlarında Türk generaller için de kullanılmıştır. Örneğin, Elegest II

Yazıtında bu duruma rastlanır: Körtle sañun ben. “Ben Körtle generalim.” Kormuşin vd. 2016, s. 161.

6 Kelime bazen yavġu olarak okunmuştur. Kelimenin kökeni, anlam kapsamı ve değişimi üzerine görüşler

için bkz. Donuk 1988, s. 57-63 ve Tezcan 2012. Clauson kelimenin çok daha eski bir topluluk ve devlet olan

Yüeh-chih dönemindeki varlığına ve önemine dikkat çeker. Clauson 1972, s. 873. Yabgu unvanının bazı

dönemlerde şad unvanından sonra geldiğine dair ileri sürülen görüş de vardır. Dobrovits 2005. Metinlerdeki

yaygın kullanımını dikkate aldığımızda bizce birincisinin idari yanının daha ağır bastığı, ikincisinin ise esasen

yüksek ordu komutanlığı olduğudur.

7 Bir unvan ve rütbe olarak boyla / buyla 8. ve 9. yüzyıllardan kalan Proto-Bulgar yazıtlarında boyla, bulya, bule

ve bıylo şekillerinde tespit edilmiştir. Tekin 1987, s. 44.

8 Kelimenin rütbe ve unvan olarak kullanımı üzerine en geniş çalışma Györffy tarafından yapılmıştır. Györffy

1960. Etimoloji bakımından, Clauson kelimenin buyur- kökünden türediğini ve kağanın emrinde bulunan

üst düzey sivil ve askeri görevliler için kullanılan bir rütbe-unvan olduğunu belirtir. Clauson 1972, s. 387.

Kelime, Yazıtlarda bazen buyuruḳ, Eski Uygurcada ise zaman zaman buryuḳ şeklinde metateze uğramış bir

şekilde de görülür. Kelimenin Eski Türkçe lehçeleri ile Kıpçakçada kullanım şekilleri için bkz. Şirin User 2006.

Yapısı ve anlamları üzerine tartışmalar ile Volga Bulgarcası ile Macarcadaki benzer yapılarla muhtemel ilişkisi

üzerine bkz. Dobrovits 2011.

9 Kelimenin kağana bağlı büyük oymak başları için kullanılan bir idari-askeri unvan olduğuna dair bkz.

Bombaci 1966 ve Clauson 1972, s. 134.

10 Baġa kelimesinin alt düzey rütbe olduğu ve kökeninin Türkçe, Moğolca ve İrani olabileceğine dair görüşler

vardır. Bkz. Donuk 1988, s. 5 ve Ölmez 1997. Türkoloji biliminin Avrupa’da oluşmaya başladığı 19. yüzyılda

Eski Türkçede birçok kelimeyi köken olarak Hint-Avrupa dil ailesine mensup Soğdca gibi İrani dillere, Toharca

ve Sanskritçeye veya Çince gibi yazılı geleneği olan dillere bağlama anlayışının dilbilim ölçütlerinden çok

dönemin bir yaklaşım tarzı olduğu açıktır. Bunda, dönemin hakim siyasi ve kültür anlayışlarından başka

ilk Türkologların eğitimlerinin veya ilk çalışma alanlarının esasen Türkçe dışındaki adı geçen diller ile dil

ailelerinin olmasının ciddi payı olmuştur diye düşünüyoruz.

11 Kelime Yenisey Yazıtlarında yaygın görülür. Çince tz’u shih yapısından geldiği ileri sürülmüştür. Kormuşin vd.

2016, s. 181.

12 Kelimenin Sanskritçe kökenli olduğuna dair bkz. Aydın, s. 173.

160 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

(irkin) ve yarġan gibi rütbelerin derecesi ve kapsamı açık değildir13.

Tonyukuk Yazıtında, yazıtı diktiren Vezir Tonyukuk, kendisinin Köktürk milletinin

bilgilisi ve başkomutanı olduğunu dile getirirken bu rütbe için Türk dili tarihi boyunca

varlığını sürdürecek çabış14 ( > çavuş / çauş) kelimesini kullanır. Bu kelime sonraki

dönemlerde daha alt dereceli rütbeleri karşılayan bir askeri rütbe ve idari terim olarak

sık sık karşımıza çıkacaktır. Bu metinde kendisini ayrıca ayġuçı olarak da niteler ki bunun

askeri ve sivil danışman veya müsteşar anlamında yüksek askeri ve idari görev olduğunu

düşünmekteyiz15.

Asker ve Erat

Yazıtlarda ordu için kullanılan sü kelimesinin mecazen tek asker için de kullanıldığını

varsayabiliriz. Bu kelimeden türetilen süle- (asker göndermek, sefere çıkmak) oldukça

sık karşılaşılan bir askeri ifadedir. Sü kelimesinin yanında Orta Türkçe döneminde

yaygınlaşacak olan çerig kelimesine az da olsa rastlanır16. Er (çoğulu eren) bu dönemde

asker için kullanılan en yaygın kelimedir. Gene yazıtlarda bir yerde sonraki dönemde

yaygınlaşacak olan kalıplaşmış birleşik kelime er at (muvazzaf asker) da görülmeye

başlamıştır17. Yaġıçı kelimesinin ise tecrübeli kıdemli muharip asker ve savaşçı anlamında

çok az da olsa kullanıldığı görülmektedir18. Gene alp, alpaġu (çoğulu alpaġut, yılpaġut) ve

uruñu19 güçlü, atılgan ve usta muharip savaşçı anlamında kullanılmaktadır. Düşman için

yaġı kullanılır.

2. Eski Uygurca Metinlerde Rütbe ve Unvanlar

Eski Uygurların kitlesel olarak yerleşik hayata geçtikten sonra kabul ettikleri Budizm

ve Maniheizm gibi dinlerin öğretileri doğrultusunda askerliği ve savaşı tasvip etmedikleri

ve bu sebeple genel olarak askeri konularda eserler yazmadıkları ve tercüme etmedikleri

görülür. Askeri konularda yazmamalarının bir sebebi de metinlerin genellikle dini nitelikli

tercüme eserler olmasından dolayıdır. Her iki din de insanların birbirleriyle ve diğer

canlılarla zıtlaşmasına ve he türlü gerilim ve çatışmaya karşı barışı, huzuru, ibadeti ve

13 Bunların dışında Vezir Tonyukuk’un adının da sadece kendisine mahsus olarak verilmiş bir unvan olduğu ve

bu unvanın sadece kendisiyle özdeşleşmiş ve özel isim haline gelmiş bir rütbe olabileceği ileri sürülmüştür.

14 Kelime bu dönemde başkomutan anlamında oldukça yüksek bir rütbe olsa da daha sonraki dönemlerde

gitgide alt düzey askeri rütbeler için kullanılırken yer yer bazı bürokratik makamlar için de kullanılmıştır.

Clauson kelimeyi baştan beri çavuş olarak kabul eder ve bunun sivil idareci olan bilge unvanının askeri

karşılığı olarak gösterir. Clauson 1972, s. 399. Kelimenin vurmak ve çarpmak anlamındaki çap- fiilinden

türetildiğine dair Şirin User tarafından ileri sürülen görüşün en tutarlı görüş olduğu kanısındayız. Şirin User

2006.

15 Bununla birlikte Bang ve Rahmeti [Arat] bu kelimeyi kumandan olarak yorumlamış, aynı görüş Caferoğlu

tarafından devam ettirilmiştir. Bkz. Bang ve Rahmeti [Arat] 1934, Caferoğlu 1968, s. 27.

16 Yazıtlarda çerig kelimesi genelde görülmese de Küli Çor Yazıtı’nda bir yerde rastlanır. Aydın 2015, s. 152 (KÇ 9).

17 KT D31, Tekin 2008, s. 32.

18 Aydın, s. 129

19 Uruñu, Yenisey Yazıtlarında görülür. Bkz. Kormuşin vd, 2016, s. 71.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 161

Turan F

itikafı savunur20. Bu doğrultuda Eski Uygurların önemli bir kısmının mensubu bulunduğu

Budizm’in ahlak kaideleri arasında en ağır günahlardan sayılan askerlik ve savaş şöyle ifade

edilmiştir: “sü sülep, yarıġ kedip, süvri süngün sançıp, yiti kılınç biçip, ya ḳurup, oḳ atıp,

adnaġu isig özinte adırmak” (askerle saldırarak, zırh giyerek, sivri süngüyle süngüleyerek,

keskin kılıçla keserek, yay gerip ok atarak, başkalarını hayatlarından ayırmak)21. Buna

rağmen, Eski Uygurca çok sayıda metin yazıldığı için, bu metinlerde az da olsa askeri rütbe

ve unvanlara rastlanmaktadır22.

Köktürkçe rütbe ve unvanların Uygurlarda genel olarak devam ettiğini metinlerde

görebilmekteyiz23. Köktürkçe en yüksek askeri-idari unvanı karşılayan ḳaġan kelimesi

Uygur dönemi metinlerinde az da olsa devam eder, ancak kelimenin ḳan / ḫan / han

şekline dönüşmüş şekli daha yaygındır. Aynı anlamda ėllig veya ėlig (bazen ėleg) sıfatı

da isimleşerek yaygın olarak kullanılmaya başlamıştır. Bu kelimeler benzer anlamlı diğer

unvanlarla birlikte ėlig beg ve ėlig ḳan şeklinde de hükümdar anlamında kullanılmıştır.

Budizm’le ilgili metinlerde dünya hükümdarı anlamında Sanskritçe çaḳravart / çaḳravirt

kelimesi ėlig ḳan ile birlikte tekrar grubu şeklinde kullanılır. Yazıtlarda görülen şadapıt ve

şad kaybolmaya başlamıştır. Bunun dışında, Yazıtlarda görülen bazı rütbe ve unvanlar

küçük çaplı ses ve anlam değişimlerine uğrayarak varlıklarını sürdürürler. Anlam olarak bu

rütbelerin idari yanının bu dönemde daha çok önem ve ağırlık kazandığını söyleyebiliriz.

Bunlar arasında yavgı (<yabgu), tėgin, tarḳan / tarḫan, tarḳat, bėg, buyruḳ / buryuḳ, sañun /

señün, ışbara, çor, ėlteber ve totoḳ24 yüksek idari unvan ve askeri rütbe olarak, boyla (buyla),

ınanç, yarġan / yarḳan25 ve baġa orta ve alt düzey rütbeler olarak varlıklarını sürdürürler.

Bunlardan başka, bu dönemde tėgit (vezir, prens, komutan, tigit), daruġa / taruḳa26

(askeri vali, üst düzey bürokrat), begrek (boy beyi, şehzade), tėgin-üge yüksek unvan ve

rütbeler olarak, çaġrı, çoġı tirek, sü başı ve tamġan ise orta ve alt rütbeler olarak metinlerde

görülmeye başlar27.

Sü (bazen süü) ve çerig / çerik kelimeleri ordu ve asker anlamında kullanılmaya

devam ederken gene yazıtlarda resmi görevli muvazzaf asker anlamındaki er at insan

topluluğu için de kullanılmaktadır. Seçkin askeri görevler arasında közetçi (muhafız) ve

20 Uygurlarda sosyal ve dini hayat için bkz. Caferoğlu 1984, cilt 1, 149-157. Maniheizmin genel özellikleri için

bkz. Gündüz 2003.

21 Arat 1942.

22 Gösterilenler dışında incelenen Eski Uygurca metin ve dil çalışmaları şunlardır: Aç Bars Hikayesi (Gulcalı

2013), Altun Yaruk VI (Ayazlı 2012), Altun yaruq sudur (Zieme 1996), Das uigurische Insadi-Sūtra (Tezcan

1974), Eine uigurische Totenmesse (Röhrborn 1971), İyi ve Kötü Prens Öyküsü (Hamilton 1998), Körüm Bitig

(Şen 2017), Maytrısimit (Tekin 1976), Üç İtigsizler (Barutçu Özönder 1998), sözlük olarak Eski Uygur Türkçesi

Sözlüğü (Caferoğlu 1968), gramer olarak Eski Uygur Türkçesi Grameri (Eraslan 2012).

23 Uygurlarda rütbe ve unvanlarla ilgili olarak bkz. Mackerras 1990.

24 Bazı kaynaklarda kelimenin tutuḳ okunuşu tercih edilmiştir. Uygurlarda bu kelime daha çok boy başkanı ve

komutan olarak kullanılmıştır. Mackerras 1990.

25 Kelime, cellat ve hafiye anlamında da kullanılmıştır. Caferoğlu 1968, s. 287.

26 Moğolca kökenli daruġa bir terim olarak özellikle 13. yüzyıldaki Moğol istilasından sonra askeri vali

anlamında yaygın kullanılmıştır. Bkz. Köprülü 1978, Manz 1985.

27 Caferoğlu, 1968, ilgili maddeler.

162 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

kapaġçı (kapı muhafızı) bulunur. Yiğit ve kahraman anlamındaki er (çoğulu eren), alp ve

alpaġut gibi sıfatlar asker, savaşçı ve akıncı anlamında kullanılmaya devam ederken, gene

aynı anlamında tonġa ve Moğolca kökenli iriz28 (< Moğ. eres) görülmeye başlar. Ayrıca

deneyimli muharip asker için yaġıçı devam ederken aynı anlamda urunġu / uruñu, urunġut

ve yaġıladaçı gibi yapılarla da karşılaşılır29. Savaşmak için sançışmaḳ ve süñüşmek, düşman

için yaġı kullanılmaktadır.

Karahanlıca Metinlerde Rütbe ve Unvanlar

Türkçenin bilinen ilk İslami edebiyat metni olan Kutadgu Bilig, dönemin standartları

düşünüldüğünde konu, kapsam ve edebi unsurlar bakımından oldukça yüksek düzeyli

yetkin bir eserdir. Eser yazıldığı Karahanlı Türkçesinde kullanılan askeri rütbelere dair de

belirli düzeyde veriler ortaya koymaktadır. Bu veriler arasında ilk dikkati çeken özellik

Arapça ve Farsça askeri-idari kelimelerin Türkçede kullanılmaya başlamasıdır. Bu dönemde

ḳaġan kelimesinin yerine Eski Uygurcada da çok yaygın görülen ėlig30 kullanılmaya devam

ederken Farsça kökenli pādişāh31 ile Arapça kökenli sulṭān, melik ve ṣāḥib-ḳırān az da

olsa görülmeye başlar. Bundan başka Türkçeden Farsçaya alıntılanan ḫāḳān (<ḳaġan) ve

aynı kelimenin türevi ḫān (< ḫan / ḳan < ḳaġan) Farsça imla ve telaffuzlarıyla Türkçede

yaygınlaşmaya başlar. Bu kelimelerin Türk dilinde yaygın hale gelmesi Türkler arasında

İslam dini ve medeniyetinin öncelikle idari ve askeri alanlarda başladığını düşündüren bir

durumdur. Hükümdar anlamında ilk defa olarak Karahanlıcaya özgü ajunçıda görülmeye

başlar. Gene önceki dönemlerde yüksek rütbeli komutan için kullanılan tarḳan kelimesi,

terken şeklinde ince ünlüyle hükümdar için kullanılmaktadır32.

Genel anlamda oymak başı, başkan ve yüksek düzeyli idareci ve komutanlar için beg

kullanılmaya devam ederken, yüksek unvan ve rütbeler olarak tėgin (tigin) ve tėgit (tigit)

varlıklarını sürdürürler. Bundan başka ordu komutanı için ınanç (ınanç beg), çaġrı (çağrı

beg), sü başı ve sü başçısı da eserde sık görülen rütbe isimleridir33.

Asker ve ordu için sü ve çėrig, asker ve savaşçı için ise er, eren, er at ve yaġıçı kelimeleri

önceki anlamlarında kullanılmaya devam eder. Özrüm er seçme asker için, yėzek ise öncü

asker veya keşif kolu askeri olarak açıklanır. Atılgan, güçlü ve savaşçı askerler için alp, alp

atım, ersig, ḳurç, ḳatıġ, kür ve kür alp gibi sıfatlar eserde görülen askeri kelimelerdir. Türkçe

yaġı kelimesinin yanında, gene ilk defa olarak, ileride kendisini unutturacak olan Farsça

kökenli düşmān / düşmen34 kelimesi de görülmeye başlar35.

28 Caferoğlu 1968, s. 97.

29 Caferoğlu 1968, ilgili maddeler ve Barutçu Özönder 1998, s. 44.

30 KB 765,

31 Esere sonradan eklendiği düşünülen baş kısımdaki mensur parçada geçmektedir. KB A2 16.

32 Sırasıyla KB 2458, 2522, 3007, 82, 88, 2056, 115.

33 Eserde komutan anlamında sü başlamak, sü başlar kişi ve sü başlar er gibi bazı morfo-sentaktik yapılar da

kullanılmıştır.

34 KB 119, 5800, vd.

35 KB cilt 3, ilgili maddeler.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 163

Turan F

Aynı dönemdeki Karahanlı Türkçesi ile diğer Türk lehçeleri hakkında önemli bilgiler

sunan Divanü Lugati’t-Türk askeri rütbelere dair bazı farklı veriler ortaya koyar. Kaşgari,

mesela, erk (sultanlık mertebesi ve gücü), ḫān, ḫāḳān ve ḫemīr (< Ar. emīr, Oğuzcada)

kelimelerinin hükümdar için kullanıldığını gösterirken yüksek düzey idari-askeri unvanları

yuġruş (hanedandan olmayan vezir), yavgu, çuvı (Hoten yöresinde) ve tügsin (hakanın

üç derece altında hanedandan olmayan vezir) olarak bildirir. Inal, annesi halktan olan

şehzadedir. Yüksek askeri-idari rütbelerden terken (<tarḳan) hakana bağlı bölge veya vilayet

komutanlarıdır. Karlukça saġun ile Türkmence kökyuk yüksek derece unvan ve rütbelerdir.

Komutan ve oymak başını gösteren yaygın unvan önceki dönemlerde olduğu gibi beg olsa

da çeşitli seviyede komutanlık ve liderlik gösteren atlıġ, başġan, sökmen ve toña rütbe veya

unvan olarak kullanılmaktadır. Eserde tarḳan kelimesinin bir başka türevi olan tarḫan özel isim

olarak gösterilir. Tėgin ve tėgit kelimelerinin bir rütbeden daha çok bu dönemde unvan olarak

şehzade ve efendi (mevali) unvanları ile sıradan er ve erkek (ʿabd)36 anlamlarında kullanıldığını

bildirir. Öge-tėgit tėginin bir derece altında bulunan unvandır. Eserde, çavuş (<çabış) rütbesi

askerin disiplininden sorumlu inzibat komutanı için kullanılmaya başlamıştır37.

Kaşgari, eserinde çatışma, savaş ve muharebe ile ilgili zengin bir kelime varlığı ortaya

koyar. Bu anlamda çoġı, ölit, süñiş / süñüş, toḳış / toḳuş, tutuş, uruş ve uruş-toḳuş gibi isim

soylu kelime ve kelime birlikleriyle birlikte bas-, çalpaş-, ḳaçruş-, kemiş-, küreş-, ölütle-,

savaş-, süle-, süñüş- ve toḳış- fiillerini gösterir. Asker için çėrig, er, eren, erat ve sü, usta savaşçı

ve akıncı için aḳıncı, alp, alpaġut ve sökmen gösterilmiştir. Öncü birliğe mensup asker için

yėzek, gece devriyesi ve gözcüsü için tutġaḳ kelimeleri verilmiştir. Eserde ayrıca, çatışma,

savaş ordu ve askeri birlilerle ilgili yeni ve özgün başka bilgiler de sunulmuştur38.

Bu iki eserden yaklaşık iki asır sonra Edib Ahmed Yükneki tarafından kaleme alınan

Atabetü’l-Hakayık dönemin idarecilerinden ve komutanlarından Dād Muḥammed

İspehsalār Bėg’e sunulmuştur. Eserde bu isimde de görüldüğü üzere hükümdar kelimesinin

karşılığı olarak artık Farsça şāh, komutan olarak da ispehsalār kullanılmaya başlamıştır.

Komutanlık ve yüksek makam bildiren Türkçe beg düzenli şekilde varlığını sürdürmektedir.

Eser ahlaki kısa bir metin olduğu için askeri konulara girmez. Bundan dolayı askeri rütbelere

dair bu kelimelerin dışında veri bulunmaz39.

Harezmce ve Kıpçakça Metinlerde Rütbe ve Unvanlar

Harezmce ve Kıpçakça eserlerin önemli bir kısmı Arapça ve Farsçadan yapılmış

tercüme eserlerdir. Bu tercümecilik faaliyetlerinin sonucunda Türk yazı dilinde, birçok

36 Bu kelime bazı kaynaklarda kul ve köle olarak çevrilse de, kelimenin Arapçadaki ikinci anlamı hür veya köle

sıradan erkektir. Kaşgari, tėgin kelimesinin bir anlamının da Arapça ʿabd olduğunu söylerken bunu hem

erkek ve er anlamında, hem de Kaşgari’nin döneminde Abbasi ordusunda kölemen olarak bulunan Türk

askeri anlamında kullandığını düşünüyoruz.

37 Dankoff 1985, cilt 3, s. 258-262. Atalay 1999, cilt 4, ilgili maddeler.

38 Dankoff 1985, cilt 3, s. 258-262.

39 Arat 1992.

164 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

alanda olduğu gibi askeri ve idari alanda da Arapça ve Farsça kelimelerin yaygınlaşmaya

başladığını ve bunların Türkçe kökenli kelimelerin yerine geçtiğini görürüz. Bu olguya

daha 12. yüzyılda Arapçadan Harezm Türkçesine satır arası tercümesi yapıldıktan sonra

13. yüzyılda istinsah edilen Muḳaddimetü’l-Edeb’in elimizdeki Şuşter nüshasında da tanık

oluruz. Bu çeviri eserde ḳaġan, ḫāḳān ve ḫān bulunmazken, yerlerine sadece Farsça pādişāh

ile Arapça sulṭān kullanılmıştır. Eserde, yüksek rütbe isimleri olarak sadece Türkçe kökenli

beg ve başçı kullanılmaya devam ederken bir önceki dönem olan Karahanlı Türkçesinde

yaşayan terken, tėgin, tėgit ve çaġrı gibi rütbelere de rastlanmaz. Asker ve ordu karşılığı

olarak sadece çerig, usta savaşçı ve atılgan asker için ise alp ve aḳıncı kullanılmaya devam

eder. Er ve eren kelimeleri çoğunlukla kişi anlamında, özelde erkek ve genelde sıradan

insanlar için kullanılır olmuştur. Savaş ve mücadele karşılığı olarak kalıtışmak, sançış,

toḳuş ve uruş gibi Türkçe kelimelerin yanında Arapça cedel, ḥarb ve ḫarḫaşa da görülmeye

başlamıştır40. Nehcü’l-Ferādis’te ise, hükümdar ve bey için melik (çoğulu mülūk) ve emīr

(çoğulu umerā), alp için Moğolca kökenli bahatur (< bahadur) da görülür41. Altın Ordu

sahasına ait yarlıklarda düşman kelimesinin karşılığı olarak kullanılan yaġı kelimesi bazen

yaġu şeklinde de görülür42.

Yaklaşık aynı dönemlerde istinsah edilen ve Kıpçak Türkçesi özelliklerine sahip Orta Asya

Kuran Tefsiri’nde de benzer duruma rastlamaktayız. Bu eserde de hükümdar için sadece

pādişāh ve sulṭān görülür. Şehzade-komutan olarak Farsça mīrzāde görülür ki bu kelime

Timurlular döneminde mīrzā olarak yaygın şekilde kullanılacaktır. Beg varlığını sürdürürken,

eserde asker anlamında çerig ve sü kelimelerinin yanında Farsça leşker de kullanılmaya

başlamıştır. Yazarın üslubundan sü kelimesinin bu dönemde fazla bilinmediğini bildiren

ipuçları vardır. Bu bağlamda yazar bazen “sü yaʿni leşker” diyerek kelimeyi açıklama gereği

duyar. Yiğit ve atılgan savaşçı anlamında alp varlığını sürdürmektedir. Er, erkek ve kişi

anlamının yanı sıra savaşçı anlamında gösterilse de eren sadece erkek ve kişi anlamındadır.

Savaş için toḳuş ve uruş dışında öldürüşmek de karşımıza çıkmaktadır43.

13-15. asırlarda Kıpçakça yazılmış mensur eserler ile sözlüklerde Eski Türkçe döneminde

kullanılmış olan rütbe ve unvanların önemli bir kısmının kaybolduğu görülür. Hükümdar

için bu dönemde İslam dünyasında yaygın kullanılan Arapça emīr (çoğulu umerā), melik,

reᵓīs, sulṭān (çoğulu selāṭīn) ve Farsça pādişāh ve şāh yaygın olarak kullanılırken kaġan ve

ondan türeyen ḫāḳān görülmez. Bazı kaynaklarda nadiren ḳan ve ḫān görülürken komutan

anlamında beg / bey ve sü başı ile birlikte Farsça server ve Arapça-Farsça emīr-i ceyş de

kullanılmaya başlamıştır. Askeri vali anlamında Moğolca daruġa da Moğol yayılmasından

sonra askeri terminolojideki yerini almıştır. Çavuş daha alt rütbede saray ve sultan

muhafızıdır. Asker anlamında çok nadir görülen sü yerine çerig / çeri yaygın kullanılmaya

devam ederken Kodeks Kumanikus’ta asker anlamında alpavut (<alpagut) da görülür. Farsça

40 Yüce 1988, ilgili maddeler.

41 Ata 1998, cilt III.

42 Özyetgin 1996, s. 105.

43 Borovkov 2002, ilgili maddeler.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 165

Turan F

leşker, piyāde ve sipāhī ile Arapça cundī (usta süvari) yayılmaya başlamıştır. Türkçede diğer

eşanlamlılarını unutturacak ʿasker kelimesi de 14. yüzyılda yazılmış atçılıkla ilgili Kıpçakça

Münyetü’l-Guzat’ta ortaya çıkar. Savaşçı anlamında alp kelimesinin yanı sıra Farsça serbāz

ve Moğolca bahadur da iyiden iyiye bu dönemde yayılmaya başlamıştır. Er kelimesi erkek,

insan ve nadiren asker anlamında görülürken eren asker anlamını yitirmiştir44.

Kırım Hanlığı yarlıklarında ise ḫunkār, erikli kişi, hükmdār (hükümdar), bėk (bey,

komutan), ban (sancak beyi), çavuş (hacip, padişah muhafızı), çerü / cerü (asker) rütbe ve

unvanlar olarak görülür45.

Çağatayca Metinlerde Rütbe ve Unvanlar

13. yüzyılın ilk yarısından itibaren Asya’nın doğusundan Doğu Avrupa içlerine kadar

geniş bir coğrafyayı ele geçiren Cengiz Han ve çocukları, anadilleri olan Moğolcayı

kendi aralarında bir süre kullandıktan sonra bu dille ciddi bir edebi dil oluşturamadan

bulundukları coğrafyada daha önceden beri hâkim olan dinleri benimsemiş, kullanılan

dilleri edebi dil olarak kabul etmişlerdir. Cengizli hanedanına damat olarak katılan Timur

Han’ın Maveraünnehir ve çevresinde 14. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kurduğu güçlü

siyasi yapı içinde Fergana bölgesi Türkçesine dayalı daha sonra Çağatayca adını alacak

güçlü bir edebiyat dili oluşmuştur. Bu edebi dil, 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren

özellikle Ali Şir Nevayi’nin eserleriyle klasik dil seviyesine ulaşmış ve modern dönemlere

kadar Doğu Türkçesi edebi çevrelerinde ortak yazı dili olarak kullanılmıştır.Timuroğullarının

Maveraünnehir çevresi ile Hindistan’da çeşitli şehir ve bölgelerde kurdukları askeri ve

siyasi yapılar oldukça gelişkin özellikler göstermektedir. Bu askeri ve siyasi yapıların

Moğol, Türk ve İrani-İslami diyebileceğimiz sentetik özelliklere sahip olduğunu hem

ordu ve bürokrasinin yapısından, hem de kullanılan terminolojinin kaynaklarından

ve anlamlarından çıkartabilmekteyiz. Benzer durumu rütbelerde de görmekteyiz. Bu

bağlamda kullanılan askeri rütbe ve unvanların önemli bir kısmı Türkçe kökenli olsa da

Moğolca, Farsça ve Arapça kökenli idari-askeri kelime sayısı da oldukça çoktur. Bu rütbe ve

unvanlara dayanarak denilebilir ki Timurlu ve Babürlülerin kurdukları askeri sistem, Türk

tarihi içinde izleyebildiğimiz en geniş askeri terminolojiye sahip sistemlerden birisidir.

Çağataycada rütbe bildiren kelimeler özellikle Babürname, Nevayi’nin Muhakemetü’lLugateyn,

Şerafeddin Ali Yezdi’nin Zafername tercümesi ve Çağatayca sözlüklerde

gösterilmiştir46. Bu eserlerde hükümdar için kullanılan unvanların önemli bir kısmı Arapça

ve Farsçadan geçen kelimeler ile kelime gruplarıdır. Bunlar arasında özellikle emīr, melik,

44 Karamanlıoğlu 1989, Toparlı, vd. 2014.

45 Keten 1939.

46 Çağataycada kullanılan rütbe isimleri için şu kaynaklar incelenmiştir: Babürname (Thackston 1993),

Muhakemetü’l-Lugateyn (Barutçu Özönder 1996), Zafername’nin Nuruosmaniye Kütüphanesinde 2796

numarayla saklanan tercümesi (Kik 2007), Lutfi Divanı (Karaağaç 1997), Şiban Han Divanı (Karasoy 1998),

Sekkâki Divanı (Eraslan 1999). Çağatayca sözlükler için ise Bodrogligeti 1981, Courteille 1870, Kaçalin 2011,

Kara 2011, Kelimetullah Ḫwāce 1253/1837 (yazma), Sarıca 2014, Seyyid Ḥabbeddīn (yazma, tarihsiz), Şeyh

Süleyman 1298/1880.

166 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

sulṭān, şāh / şeh, pādişāh ve Türkçe kökenli ḫān ve ḫāḳān en yaygın kullanılanlarıdır. Bununla

birlikte emīrü’l-umerā, sulṭānü’s-selāṭīn, ḫāḳānü’l-ḫāḳān, sulṭān-ı ṣāḥib-ḳırān ve ṣāḥib-ḳırān

gibi unvanlar Timur Han ve Hüseyin Baykara gibi büyük hükümdarlar için kullanılmaktadır47.

Bunlardan başka daha genel anlamlı Arapça kökenli mīr (<emīr) ve şeyḫ, Farsça kökenli

cihān-gīr (cihan fatihi, hükümdar), ḫüsrev (hükümdar), mīrzā (şehzade, hükümdar), sertācdār

(taç sahibi), server (lider, baş komutan) ve Türkçe bek / beg / bėg, erklik, ḳaan, tura da

sultanlar için zaman zaman unvan olarak kullanılır. Şiir ve edebiyatta Çin hakanı için Farsça

fağfur, Roma, Bizans ve bazen Osmanlı sultanları için ḳayṣar tercih edilmektedir.

Bek / beg / bėg, çerik başlıḳ ve Farsça serdār, sipeh-büd, sipeh-dār, sipeh-sālār üst düzey

komutanlık bildiren unvan ve rütbelerdir. Bundan başka, Moğolca noyan / noyun (vezir,

komutan), daruġa (askeri vali, komutan), Türkçe ve Türkçeleşmiş baḫşi, tarḫan, topçı başı,

tümen başı, tümen bėgi, miñ başı, miñ bėgi yüksek rütbeler olarak görülür.

Orta düzey rütbe ve unvanlar arasında aḫtaçı, mīr-āḫūr (hükümdarın atlarından

sorumlu komutan), başlıġ (birlik komutanı), bekevül / bökevül (çeşnicibaşı), ėşik aġası

(hacip, sarayın kapıcıbaşı), ḳor bėgi (silahtar, cebeci), ḳoşun bėgi (birlik komutanı), ḳuş bėgi,

toġḳan aġası (doğancıbaşı), alt düzey rütbeler arasında ise on bėgi, on başı (onbaşı) ve

tovaçı (inzibat çavuşu) sayılabilir.

Çağatayca asker, askeri pozisyon ve görevleri bildiren kelimeler bakımından oldukça

zengindir. Bu kelimeler şöyle sıralanabilir: çerig / çėrik (asker, ordu), leşker (Far. asker,

ordu), uruşçı (asker), merd-i cengī (Far. asker), ʿalemdār (Ar.-Far. sancaktar, bayraktar), atlıḳ

/ atlıġ, atlu, sipāhī (süvari), atışlıġ (okçu), baranġar / buranġar, meymene (Moğ., Ar. Savaş

düzeninde sağ kolda duran askerler), çaġdavul / çañdavul / çındavul (Moğ. Savaş düzeninde

arkada duran askerler), çapḳunçı (akıncı, baskıncı), cavanġar / çuranġar, meysere (Moğ., Ar.

savaş sırasında solda duran askerler), ėşikçi (kapı nöbetçisi), életmiş (merkez kuvvetlerin

önünde duran asker), ıravul / irevül, herevül / hirevül (Moğ. ön saflardaki askeri birlikler,

öncü devriye), ġaçarçı (Moğ. kılavuz), ġol / ḳol (Moğ. savaş sırasında merkezde duran

askerler), ḳaravul (Moğ. bekçi, gözcü, devriye birliği, artçı birlik), ḳavçın / ḳauçın (muhafız,

özel koruma, badigard), kelendī (Far. baltacı), kitpevül (Moğ. gece muhafızı), ḳoruḳçı,

ḳoruḳmal, ḳurġançı (şehir ve kasaba inzibat sorumlusu, jandarma), nīze-ver (Far. süngü ve

kılıçlı asker, asker, silahşör), nöker (Moğ. emir eri, hizmetçi), piyāde (Far. yaya asker), sözevül

(asker toplayan görevli, inzibat çavuşu?), şıḳavul (Moğ. özel koruma, muhafız), tapavul

(hizmetkâr, öncü asker, keşifçi), tebin (özel seçme asker), terkeş-bend (Far. okçu), topçı

(topçu), tosḳavul / tuşḳavul / tutḳavul (Moğ. 1. vurkaççı birlikler, 2. öncü akıncı birlikleri),

tuġçı (tuğcu, sancaktar, bayraktar = ʿalemdār), tüfekçi, tüfek-endāz (Far. tüfenkçi), yanġavul

(hudut muhafızı), yasa / yasal (Moğ. devriye, asker dizisi), yasalġa (karavulun arkasındaki

asker), yasavul (Moğ. hassa alayı askeri, asker ve polis ekibi, devriye, çavuş, yasakçı), yayaḳ

(piyade asker).

47 Özellikle Nevayi bu tercihi yapmaktadır. Bkz. Barutçu Özönder 1996, s. 188-189.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 167

Turan F

Savaş için iş, uruş, atḳulaşmaḳ ve Farsça cenk, neberd, rezm kelimeleri, savaşçı askerler

için daha çok bahadur, batur (<bahadur) ve Farsça pehlivān sıfatları kullanılır. Düşman için

yaġı ile birlikte Farsça düşmān / düşmen de kullanılmaktadır.

SONUÇ

Eski Türkçe dönemi metinlerini oluşturan Köktürk Yazıtları ile Eski Uygur Türkçesi

metinleri incelendiğinde askeri rütbe ve unvanların büyük çoğunluğunun Türkçe

kökenli olduğu görülür. Bununla birlikte, metinlerde Soğdca gibi İrani diller ile Çince

ve Sanskritçeden alınmış oldukça sınırlı sayıda rütbe ismi ile unvan da bulunmaktadır.

Köktürkçede hükümdar anlamında kaġan görülürken, Eski Uygurcada bunun karşılığı

yaygın olarak ėlig kelimesidir. Yine Köktürkçede kullanılan yüksek rütbelerden şad ve

şadapıt Eski Uygurcada kaybolmuştur. Türkçenin bu dönemi, rütbe ve unvanların yapısı

itibarıyla, Çince ve İslam öncesi İran dillerinin sınırlı ölçüde etkisinde kalan ama yoğun

olarak Türkçe kökenli kelimelerden oluştuğu bir dönemdir.

11. yüzyılda Karahanlıca yazılmış Kutadgu Bilig’de Arapça ve Farsça rütbe ve unvanlar

ilk defa görülmeye başlar. Bununla birlikte bu dönemde alt rütbeler ile savaşa dair ifadeler

Türkçe kökenlidir. Bir geçiş dönemi olan Karahanlıcanın kelime hazinesine bakıldığında

Arapça ve Farsça rütbe ve unvanların önce hükümdar ve üst düzey komutan ve idareciler

için kullanılmaya başladığı görülür. 14. ve 15. yüzyıl Harezmce ve Kıpçakça metinlerde

bu eğilim artarak devam eder. Arapça ve Farsça alıntılar bu iki tarihi lehçede artık sadece

üst düzey rütbelerde değil alt düzey rütbeler ile askeri sınıfların isimlendirilmesinde de

görülür. Türkçe kökenli çerig ve bu dönemde nadiren kullanılan sü kelimelerinin yanısıra

Farsça leşker ve piyāde, Arapça ʿasker ve cundī metinlerde kullanılmaya başlamıştır. Bu

bakımdan, Türkçe artık bu dönemde, İslamiyetin din ve bilim dili olan Arapça ile edebiyat,

kültür ve tasavvuf dili olarak kabul edilen Farsçadan yoğun şekilde etkilenerek bu diller

arasında ortak kullanılan birçok askeri-idari kelimeye sahip İslami dil haline gelmiştir.

15. yüzyılda güçlü bir edebiyat dili olarak Maveraünnehir ve çevresindeki Timurlu

şehirlerinde ortaya çıkan Çağatay Türkçesi asrın sonlarına doğru Ali Şir Nevayi’nin yüksek

nitelikli manzum ve mensur eserleriyle klasik niteliğe ulaşmıştır. Çağatay Türkçesi modern

dönemlere kadar Doğu ve Kuzey Türk lehçelerinin hâkim olduğu eğitim, kültür ve siyaset

merkezlerinde ortak kültür dili olarak kullanılmıştır. İster Timurlular döneminde olsun,

isterse de onun devamı niteliğindeki Babürlüler döneminde olsun Türk askeri düzeni

ve ordu teşkilatı oldukça genişlemiş ve gelişmiştir. Bu askeri sistem içinde üst düzey

birçok rütbe ve unvandan başka askeri sınıf ve görevler için de çok sayıda askeri terim

kullanılmıştır. Çağataycayı askeri rütbe ve unvanlar bakımından önceki dönemlerden

ayıran en önemli özellik Çağataycadaki kelimelerin çokluğu ve çeşitliliğidir. Çağatayca

döneminde kullanılan bu rütbe, unvan ve terimlerin bir kısmı daha önceki dönemlerde

kullanılan Türkçe kökenli kelimeler olsa da, çok önemli bir kısmı Arapça ve Farsçadan

alınan kelime ve kelime grubu yapısında kalıplaşmış isimlerdir. Çağataycada daruġa ve

168 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

noyan gibi yüksek rütbe ve unvanların yanı sıra askeri sınıf ismi olarak kullanılan birçok

Moğolca kelime de görülür. Çağatayca askeri rütbe, unvan ve görev isimleri başta Türkçe

olmak üzere Arapça, Farsça ve Moğolca kelimelerden oluşmuş güçlü bir semantik sınıf

niteliği gösterir.

Eski Türkçeden Çağataycaya hem fonetik hem de anlam yönünden değişmeden gelen

tek rütbe ve unvan beg’dir. Kelime, hükümdarı da kapsayan üst düzey komutanlıkları ve

boy başkanlıklarını karşılayan genel bir askeri-idari terimdir. Fonetik değişime uğrayarak

anlamını devam ettiren kelime ḳaġan>ḫāḳān, ḳaġan>ḳaan, ḳan>ḫān unvanlarıdır. General

anlamındaki cabış/çavış rütbesi çavuş şeklinde çok daha alt görevleri karşılayan bir rütbe

olmuştur. Eski Türkçenin ilk dönemlerinde asker karşılığı kullanılan sü kelimesi kaybolmuş,

yerine bir başka Türkçe kelime olan çerig ile Farsça leşker kullanılmaya başlamıştır. Yakın

anlamdaki yerli ve alıntı başka kelimeler kullanılmış olsa da, savaş anlamındaki uruş ile

düşman anlamındaki yaġı Eski Türkçe döneminden Çağataycaya kadar değişmeden

varlığını sürdürmüştür.

İlk defa Eski Uygurcada sü başı örneğinde görülen baş kelimesiyle yapılmış belirtisiz

isim tamlaması şeklindeki rütbeler Çağataycada tümen başı, miñ başı ve on başı gibi

rütbelerle yaygınlık kazanmıştır. Çağataycada ayrıca beg / bėg ve aġa da aynı yapı içinde

tümen bėgi, ḳor bėgi, ėşik ağası gibi örneklerde görülür. Bu dönemde, ḳaravul ve yasavul

gibi birçok askeri görev ismi Moğolca –vul/-vül (<-ġul) ekiyle yapılmıştır.

Eski ve Orta Türkçe lehçelerinde görülen askeri-idari rütbe ve unvanlar, 8. yüzyıldan

16. yüzyıla kadar Türkçenin içinden geçtiği din, kültür ve siyasi dönem ve tecrübeleri

leksikolojik, morfolojik, sentaktik ve semantik unsurlar yönüyle başarılı bir biçimde yansıtır.

Bu bağlamda, 16. yüzyılda Çağataycada görülen çok sayıdaki rütbe, unvan ve askeri sınıf ve

görevler, Orta Asya, Hindistan ve çevresinde oluşan Türk askeri örgütlenmeleri üzerindeki

Arap, İran ve Moğol etkisine ve onların ortak İslami niteliğine işaret etmektedir.

KAYNAKÇA

ARAT, Reşid Rahmeti. 2007. Yusuf Has Hacip - Kutadgu Bilig I: Metin, 5. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu.

---, 1992. Edib Ahmed b. Mahmud Yükneki, Atabetü’l-Hakayık, Ankara: Türk Dil Kurumu.

---, 1985. Yusuf Has Hâcib - Kutadgu Bilig II: Çeviri, 3. Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu.

---, 1979. Kutadgu Bilig III: İndeks, Yayına Hazırlayanlar: K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce, İstanbul: Türk

Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

---, 1942. “Uygurlarda Istılahlara Dair,” Türkiyat Mecmuası, cilt 7, s. 56-94.

ATA, Aysu. 1998. Nehcü’l-Ferādīs III, Dizin-Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu.

AYAZLI, Özlem. 2012. Altun Yaruk Sudur VI. Kitap, Ankara: Türk Dil Kurumu.

AYDIN, Erhan. 2015. Orhon Yazıtları, Konya: Kömen Yayınları.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 169

Turan F

---, 2011. “Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri,” Belleten 2011-2, s. 5-26.

BATTAL, Aptullah. 1988. İbni-Mühennâ Lûgati, 2. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu.

BODROGLİGETİ, A. J. E. “A Glossary to the Rylands Eastern Turkic-Persian Versified Vocabulary,” UralAltaische

Jahrbücher, cilt 53 (1981), s. 1-65.

BOMBACİ, Alessio. 1976. “On the Ancient Turkish Title Šadapït,” Ural-Altaische Jahrbücher, cilt 48, s. 32-41.

---, 1974. “On the Ancient Turkish Title ‘šaδ’,” Gururājamañjarikā. Studi in Onore di Giuseppe Tucci, Napoli, s.

167-193.

---, 1970. “On the Ancient Turkic Title Eltäbär,” Proceedings of the IXth Meeting of the Permanent International

Altaistic Conference, Naples, s. 1-66.

BOROVKOV, A. K. 2002. Orta Asya’da Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII.-XIII. Yüzyıllar), Çeviren: H. İ.

Usta & E. Amanoğlu, Ankara: Türk Dil Kurumu.

CAFEROĞLU, Ahmet. 1984. Türk Dili Tarihi I-II, 3. Baskı, İstanbul: Enderun.

---, 1968. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul: Türk Dil Kurumu.

---, 1931. Abū Hayyān: Kitāb al-İdrāk li-Lisān al-Atrāk, İstanbul.

CLAUSON, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Clarendon

Press.

---, 1960. Sanglax – A Persian Guide to the Turkish Language by Muhammad Mahdī Xān, London: Trustees of

the E. J. W. Gibb Memorial.

COURTEİLLE, M. Pavet de. 1870. Dictionnaire Turk-Oriental, destiné principalement à faciliter la lecture des

ouvrages de Bâber, d’Aboul-Gâzi et de Mir-Ali-Chir-Nevâï, Paris: Imprimerie Impériale.

DANKOFF, Robert. James KELLY. 1985. Mahmūd al-Kāšγarī - Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt

at-Turk), 3 cilt, Cambridge: Harvard University.

DEVELLİOĞLU, Ferit. 1997. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, 14. Baskı, Ankara: Aydın Kitabevi.

DOBROVİTS, Mihály. 2011. “Göktürk ve Uygurlar’da Buyruḳ Terimi ve İdari Fonksiyonları,” Belleten 2011-1,

s. 7-15.

---, 2005. “The Tölis and Tarduš in Old Turkic Inscriptions,” The Black Master: Essays on Central Eurasia in

Honor of György Kara on His 70th Birthday, Editörler: S. Grivelet, R. I. Meserve, A. Birtalan, G. Stary,

Wiesbaden: Harrassowitz, s. 33-42.

DOERFER, Gerhard. 1963-1975. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen unter besonderer

Berücksichtigung älterer neuperisischer Geschichtsquellen, vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit,

cilt I-IV, Wiesbaden: F. Steiner.

DONUK, Abdülkadir. 1988. Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Unvan ve Terimler, İstanbul: Türk Kültürü

Araştırmaları Enstitüsü.

EBERHARD, W. 1945. “Bir Kaç Eski Türk Unvanı Hakkında,” Belleten 9/35, s. 319-340.

EKER, Süer. 2007. Türk Dil Bilimi Bakımından Tarihi Askeri Terminoloji, Ankara: Grafiker.

---, 2006. “Sü ve Sü ile Yapılan Tarihî Askerî Terimler Üzerine Disiplinlerarası Bir İnceleme,” Türkbilig 2006/12,

s. 104-133.

ERASLAN, Kemal. 2012. Eski Uygur Türkçesi Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu.

---, 1999. Mevlâna Sekkâkî Divanı, Ankara: Türk Dl Kurumu.

170 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

EREN, Hasan. 1999. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara: Bizim Büro Basım Evi.

ERGİN, Muharrem. 1996. Orhun Abideleri, 20. Baskı, İstanbul: Boğaziçi Yayınları.

ERKOÇ, Hayrettin İhsan. 2008. Eski Türklerde Devlet Teşkilatı (Göktürk Dönemi), Hacettepe Üniversitesi

Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi)

GOLDEN, Peter B. (Editör). 2000. The King’s Dictionary: The Resulid Hexaglot, Fourteenth Century Vocabularies

in Arabic, Persian, Turkic, Greek, Armenian and Mongol, Leiden: Brill.

GÖMEÇ, Sadettin. 2008. “Şadapıt Unvanı Hakkında,” Prof. Dr. Işın Demirkent Anısına, Editörler: A. Özaydın, F.

Başar, E. Altan, B. Küçüksipahioğlu, M. Kesik, İstanbul: Dünya Yayıncılık, s. 417-420.

GULCALI, Zemire. 2013. Eski Uygurca Altun Yaruk Sudurdan ‘Aç Bars’ Hikayesi, Ankara: Türk Dil Kurumu.

GÜL, Ekrem. 2014. “Babürname’de Geçen Askeri Terimler Üzerine,” Belleten 2014-62-1, s. 27-103.

GÜLENSOY, Tuncer. 1974. “Eski ve Orta Türkçede Moğolca Kelimeler ve Moğolca-Türkçe Müşterek Kelimeler

Üzerine Notlar,” Türkoloji Dergisi, C.VI/1. s. 235-259.

GÜNDÜZ, Şinasi. 2003. “Maniheizm,” DİA, cilt 27, s. 575-577.

GÜRSOY-NASKALİ, Emine & M. DURANLI. 1999. Altayca-Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu.

Györffy, G. 1960. “Die Rolle Des Buyruq in Der Alttürkischen Gesellschaft,” Acta Orientalia Academiae

Scientiarum Hungaricae, cilt 11, no 1/3 (1960), s. 169-179.

HAMBLY, Gavin R. G. & Catherine B. ASHER. 1994. “Delhi Sultanate,” Encyclopedia of Iran, cilt VII, Fasikül 3,

s. 242-250.

HAMİLTON, James Russell. 1998. İyi ve Kötü Prens Öyküsü, çeviren: Vedat Köken, Ankara: Türk Dil Kurumu.

IRVİNE, William. 1903. The Army of the Indian Moghuls: Its Organization and Administration, London: Luzac

& Co.

KAÇALİN, Mustafa S. 2011. Niyāzî: Nevȃyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar El-Luġātu’n- Nevā’iyye ve‛lİstişhādatu’l-Caġātā’iyye,

Ankara: Türk Dil Kurumu.

KARA, Funda. 2011. Zebân-ı Türkî (Kelür-Nâme): İnceleme, Metin, Dizin, Erzurum: Fenomen Yayıncılık.

KARAAĞAÇ, Günay. 1997. Lutfi Divanı, Ankara: Türk Dil Kurumu.

KARAMANLIOĞLU, Ali Fehmi. 1989. Seyf-i Sarāyī, Gülistan Tercümesi, Ankara: Türk Dil Kurumu.

KARASOY, Yakup. 1998. Şiban Han Divanı, Ankara: Türk Dil Kurumu.

Kaşgarlı Mahmut. 1999. Divanü Lûgat-it-Türk: Tercümesi ve Dizini, 4 cilt, Çeviren: Besim Atalay, 4. Baskı,

Ankara: Türk Dil Kurumu.

KAYA, Ceval. 1994. Uygurca Altun Yaruk, Ankara: Türk Dil Kurumu.

Kelimetullah Ḫwāce Pādişāh. 1253/1837. Nisāb-i Ḳutbiyye, British Library Or. 404, s. 93a-110a.

(Yayımlanmamış el yazması)

KETEN, Raci. 1939. Kırım Han Yarlıkları Üzerinde Araştırmalar, İstanbul Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı

Bölümü (Yayımlanmamış Dönem Çalışması, Travay)

KİK, Ayşe. 2007. Zafer-Nâme-i Emîr Temür, 1a-50b Varaklar, İnceleme-Metin-Dizin, Marmara Üniversitesi,

Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Türk Dili Bilim Dalı (Yayımlanmamış

Yüksek Lisans Tezi)

KLJAŠTORNYJ, Sergej G. & Vladimir A. LİVŠİC. 1972. “ The Sogdian Inscription Of Bugut Revised,” Acta

Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, cilt XXVI ( 1 ), s. 69-102.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 171

Turan F

Komisyon. 1972. Divanü Lûgat-it-Türk Dizini, Ankara: Türk Dil Kurumu.

KORMUŞİN, İ., E. MOZİOĞLU, R. ALİMOV, F. YILDIRIM. 2016. Yenisey – Altay – Kırgızistan Yazıtları ve Kâğıda

Yazılı Runik Belgeler, Ankara: Bilgesu.

KÖPRÜLÜ, Fuad. 1978. “Daruga,” MEB İA, cilt 3, 5. Baskı, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, s. 486-489.

MACKERRAS, Colin. 1990. “The Uighurs,” The Cambridge History of Early Inner Asia, Editör: Denis Sinor,

Cambridge: Cambridge University Press, s. 320-342.

MANZ, Beatrice Forbez. 1985. “The Office of Darugha under Tamerlane,” Türklük Bilgisi Araştırmaları-Journal

of Turkish Studies, cilt 9, s. 59-69.

MENGES, Karl H. 1995. The Turkic Languages and Peoples: An Introduction to Turkic Studies, 2nd, Revised

edition, Wiesbaden: Harrassowitz.

NECİP, Emir Necipoviç. 1995. Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü, Rusçadan çeviren: İklil Kurban, Ankara: Türk Dil

Kurumu.

ÖLMEZ, MEHMET. 1997. “Eski Türk Yazıtlarında Yabancı Öğeler 2,” Türk Dilleri Araştırmaları 7, S. 175- 186.

ÖLMEZ, Zuhal. 2007. “Mongolian Loanwords in the Classical Chagatay Period,” Türk Dilleri Araştırmaları,

Festschrift in Honor of András J. E. Bodrogligeti, Editör: Kurtuluş Öztopçu, cilt. 17, s. 229-236.

---, 1996. Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-i Terākime (Türkmenlerin Soykütüğü), İstanbul: Simurg.

ÖZYETGİN, A. Melek. 2001. Ebū Hayyān – Kitābu’l-İdrāk li-Lisāni’l-Etrāk, Ankara: KÖKSAV.

---, 1996. Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Ait Yarlık ve Bitiklerinin Dil ve Üslûp İncelemesi, Ankara: Türk

Dil Kurumu.

RAMSTEDT, G. J. 1951. “Alte türkische und mongolische Titel,” Journal de la Société Finno-Ougrienne 55/2,

s. 59-82.

RÖHRBORN, Klaus. 1971. Eine uigurische Totenmesse; Text, Übersetzung, Kommentar, (Berliner Turfantexte

2), Berlin, Akademie-Verlag.

RYBATZKİ, Volker. 2000. “Titles of Türk and Uigur Rulers in the Old Turkic Inscriptions,” Central Asiatic

Journal, vol. 44, no. 2, pp. 205-292.

SARICA, Bedri. 2008. “Kutadgu Bilig’de Komutan Ve Ordunun Nitelikleri,” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Dergisi, Sayı 37, s. 87-105.

SCHÖNİG, Claus. 2000. Mongolische Lehnwörter im Westoghusischeen, Turcologica 47, Wiesbaden:

Harrassowitz.

Seyyid Ḥabbeddīn. (tarih yok) Zubdetu’l-Esmāʾi’t-Turkiyye, British Library Or. 404, s. 79b-92b. (Yayımlanmamış

el yazması)

SHARMA, S. R. 1999. Mughal Empire in India: A Systematic Study Including Source Material, 3 cilt, New Delhi:

Atlantic Publishers.

STEINGASS, F. J. 1892. A Comprehensive Persian-English Dictionary, London: Routledge K. Paul.

ŞEN, Serkan. 2017. Körüm Bitig: Eski Uygurca Fal Kitabı, İstanbul: Kesit Yayınları.

Şeyh Süleyman Efendi-yi Buhârî. 1298/1880. Lügat-i Çağatay ve Türkî-yi Osmânî, İstanbul: Mihran Matbaası.

ŞİRİN USER, Hatice. 2006. “Eski Türkçede Bazı Unvanların Yapısı Üzerine,” Bilig 36 (2006), s. 219-238.

TEKİN, Şinasi. 1976. Maytrısimit, Ankara: Sevinç Matbaası.

TEKİN, Talat. 2016. Orhon Türkçesi Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu.

172 Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018

Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar

---, 2008. Orhon Yazıtları, 3. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu.

---, 2004. Irk Bitig- Eski Uygurca Fal Kitabı, Ankara: Öncü Kitap.

---, 1987. Tuna Bulgarları ve Dilleri, Ankara: Türk Dil Kurumu.

TEZCAN, Mehmet. 2012. “Yabgu Unvanı ve Kullanımı – Kuşanlardan İlk Müslüman Türk Devletlerine Kadar,”

A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi TAED, no 48 (2012), s. 305-342.

TEZCAN, Semih. 1974. Das uigurische Insadi-Sūtra, (Berliner Turfantexte 3), Berlin: Akademie-Verlag.

THACKSTON, Jr., W. M. 1993. Zahirüddin Muhammad Babur Mirza, Baburnama, cilt I-III, Cambridge: Harvard

University.

TOPARLI, Recep. Hanifi Vural. Recep Karaatlı. 2014. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, 3. Baskı, Ankara: Türk Dil

Kurumu.

TURAN, Fikret. 2006. “Doğu Türk Yazı Dili Edebi Çevresi: Harezm-Kıpçak, Mısır-Suriye ve Çağatay Sahası

(XIII-XVIII. Yüzyıl),” Türk Edebiyatı Tarihi, cilt I, Editörler: Talât Sait Halman, Osman Horata, Yakup Çelik,

Ramazan Korkmaz, Nurettin Demir, Mehmet Kalpaklı, M. Öcal Oğuz, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı

Yayınları. s. 667-682.

---, 2002. “The Mamluks and Their Acceptance of Oghuz Turkish as Literary Language: Political Maneuver

or Cultural Aspiration?,” Einheit und Vielfalt in der türkischen Welt. Materialien der 5. Deutschen

Turkologenkonferenz, Universität Mainz, 4.-7. Oktober 2002, Editörler: Hendrik Boeschoten & Heidi

Stein, Wiesbaden: Harrassowitz, s. 37-46.

VÉLİAMİNOF-ZERNOF, V. de (Hazırlayan). 1869. Dictionnaire Djaghataï-Turc (El-Luġātu’n-Nevāʾiyye ve’lİstişhādātu’l-Caġataʾiyye),

Saint-Pétersbourg: Imprimerie de l’Académie Impériale des Sciences.

TUTAR, Adem. İsmail Erdoğan. 2017. “Divânu Lugâti’t-Türk’te Yer Alan Bazı Askeri Kavramlar,” Journal of

Islamic Research 28-1, s. 19-26.

YUDAHİN, K. K. 1994. Kırgız Sözlüğü, 2 cilt, Çeviren: Abdullah Taymas, Ankara: Türk Dil Kurumu.

YÜCE, Nuri. 1988. Mukaddimetü’l-Edeb, Ankara: Türk Dil Kurumu.

ZİEME, Peter. 1996. Altun yaruq sudur, Vorworte und das erste Buch, (Berliner Turfantexte 18), Turnhout,

Belgium: Brepols, 1996.

Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018 173

Turan F

Eski ve Orta Türkçede Askeri-İdari Rütbeler ve Unvanlar

Eski Türkçe

Köktürkçe Uygurca

Hükümdar kaġan ėllig/ėlig/ėleg, ḳan/ḫan/han, ėlig beg, ėlig ḳan,

nadiren: ḳaġan,

tekrar grupları içinde: çaḳravart/çaḳravirt

Üst Düzey İdari-Askeri

Unvanlar

yabġu, tėgin, beg, totoḳ, çor yavgı, tėgin-üge, tėgit, beg, begrek, totoḳ

Yüksek Rütbe ve

Unvanlar

şadapıt, şad, tarḳan (çoğ. tarḳat), boyla, çabış, ayġuçı,

buyruḳ, ėlteber, sañun/señün,

tarḳan/tarḫan, tarḳat, buyruḳ/buryuḳ, sañun/señün,

boyla, daruġa/taruḳa, çor, ışbara, ėlteber

Orta ve Alt Rütbeler ınançu, baġa, çigşi, ėrkin, ışbara, yarġan ınanç, yarġan/yarḳan, baġa, çaġrı, çoġı tirek, sü başı,

tamġan

Asker ve askeri sınıflar sü, er (çoğ. eren), nadiren: çerig,

er at (muvazzaf asker), yaġıçı (usta asker)

Sü/süü çerig/çerik, er (çoğ. eren), er at (muvazzaf

asker), tonga, iriz, urunġu/uruñu, urunġut, yaġıçı,

yaġıladaçı (usta asker), közetçi (muhafız), kapaġçı

(kapı muhafızı)

Savaş bildiren

kelimler

süñüş, tegiş, uruş sançış-, sünüş-

Kahramanlık sıfatları alp, alpaġu (çoğ. alpaġut) alp, alpaġu (çoğ. alpaġut, yılpaġut)

Düşman yaġı yaġı

Orta Türkçe

Karahanlıca Harezm-Kıpçak Çağatayca

Hükümdar ėlig, ḫāḳān, ḫān, erk, şāh,

pādişāh, sulṭān, melik,

ṣāḥib-ḳırān,

nadiren: ajunçı

pādişāh, sulṭān (çoğ. selāṭīn),

melik (çoğ. mülūk), emīr (çoğ.

umerā), reᵓīs, ḳan, ḫān,

Kırım bölgesinde: ḫunkār, erikli

kişi, hükmdār

ḫān, emīr, melik, sulṭān, şāh/şeh, pādişāh,

ḫāḳān, ṣāḥib-ḳırān, emīrü’l-umerā, sulṭānü’sselāṭīn,

ḫāḳānü’l-ḫāḳān, sulṭān-ı ṣāḥib-ḳırān,

nadiren: cihān-gīr, ḫüsrev, mīr, şeyḫ, mīrzā,

sertāc-dār, server, ḳaan, bek/beg/bėg, erklik,

tura,

faġfūr (Çin hükümdarı için)

ḳayṣar (Roma, Bizans ve nadiren Osmanlı

hükümdarları için)

Üst İdari-Askeri

Unvanlar

yavgu, tėgin, tėgit,bėg,

yuġruş, tügsin, çuvı

beg/bey, mīrzāde

Kırım bölgesinde: bėk,

bek/beg/bėg, mīr, mīrzā, şeyḫ, sipeh-büd,

sipeh-dār, baḫşi

Yüksek Rütbe ve

Unvanlar

öge-tėgit, terken, ispehsalār,

saġun, kökyuk, ınal

server, emīr-i ceyş, başçı, daruġa,

Kırım bölgesinde: ban,

sipeh-sālār, çerik başlıḳ, bek/beg/bėg, serdār,

noyan / noyun, tarḫan, topçı başı tümen başı,

tümen begi, miñ başı, miñ begi

Orta Rütbeler ınanç, çaġrı, atlıġ, başġan,

toña, sü başı,

sü başçısı

sü başı,

Kırım bölgesinde: çavuş

başlıġ, bekevül/bökevül, ėşik aġası, ḳor begi,

ḳoşun begi, ḳuş bėgi, toġḳan aġası

Alt Rütbeler çavuş çavuş on bėgi, on başı, tovaçı

Asker ve askeri

sınıflar

sü, çerig, er, eren, er at,

yaġıçı, özrüm er (seçme

asker), yėzek (öncü asker),

tutġaḳ (gözcü asker),

alpaġut, sökmen (usta

asker), aḳıncı

çerig/çeri, leşker, ʿasker, cundī,

piyade, sipāhī,

alp, aḳıncı,

nadiren: er, sü, alpavut

Kırım bölgesinde: çerü/cerü

çerig/çėrik, leşker, uruşçı, merd-i cengī,

ʿalemdār, atlıḳ/atlıġ, atlu, sipāhī, atışlıġ,

baranġar/buranġar, meymene, çaġdavul/

çañdavul/çındavul, çapḳunçı, cavanġar/

çuranġar, meysere, ėşikçi, ıravul/irevül, herevül/

hirevül, ġaçarçı, ġol/ḳol, ḳaravul, ḳavçın/ḳauçın,

kelendī, kitpevül, ḳoruḳçı, ḳoruḳmal, ḳurġançı,

nīze-ver, nöker, piyade, sözevül, şıḳavul,

tapavul,tebin, terkeş-bend, topçı, tosḳavul /

tuşḳavul/ tutḳavul, tuġçı, tüfekçi, tüfek-endāz,

yanġavul, yasa/yasal, yasalġa, yasavul, yayaḳ

Savaş bildiren

kelimeler

süñüş, toḳuş, tutuş, uruş,

çoġı, ölit, bas-, çalpaş-,

ḳaçruş-, kemiş-, küreş-,

ölütle-, savaş-, süle-, süñüş-,

toḳış-

sançış, toḳuş, uruş, cedel, ḥarb,

ḫarḫaşa, kalıtış-, öldürüş-,

iş, uruş, cenk, neberd, rezm,

atḳulaş-

Kahramanlık

sıfatları

alp, alp atım, ersig, ḳurç,

ḳatıġ, kür, kür alp

alp, bahatur, serbāz, bahadur, batur, pehlivān

Düşman yaġı, düşman/düşmen yaġı/yaġu, düşmān/düşmen yaġı, düşmān/düşmen