kısa kısa kısaca ekşiden uludağdan

acun, ahır, borç, hatun, kadın, kancık, kent, kör, put, serçe, sıpa, şaman, tamu, uç(mak), yahni gibi kelimeler köken bakımında soğdça'dır.

maveraunnehir ile horasan arasindaki bolgeye verilen isim.bugun kuzey iran ve bati turkmenistan bolgesini kaplar.

tacikler'in atalari olduklari iddia edilir.

arap yayılmacılığına karşı türgişlerin müttefiki olan halk.

araplara karşı 720 yılındaki isyanları bastırıldıktan sonra 724 yılındaki ikinci isyanlarında türgişlerin desteğini aldılar. kısa süreliğine de olsa, bu ittifakla birlikte araplar soğdiyana'dan çıkarıldılar.

alfabeleri, uygur alfabesi'nin atasıdır.

göktürklerin devlet işlerini yürütmekle görevlendirdikleri orta asyalı irani halk. göktürk alfabesi?????? ve hatun gibi ünvanlar bunlardan alınmıştır.

yüzyıllar boyu türklerin akıl hocalığı yapmış halk... hatta türklerin tarih sahnesine çıkışlarının soğd'larla ilişkiye geçtikten sonra gerçekleştiğini söyler halil inalcık...

tacikistan'da bir bölge ismi. eski bir tarih dergisinde okuduğuma göre ve yine çinlilere göre kurnaz bir halk. çinliler sogdların türklere birşey öğretmesinden (özellikle diplomasi, siyasette hile yapmak v.b.) o kadar korkmuşlar ki sogdlara soykırım yapmışlar.

ipek yolu ticaretinin gizemli efendileri.

soğdlar (müslümanlarca suğd)

tarih boyu amuderya ve siriderya nehirleri arasında yaşamış irani bir halktırlar.2 genel olarak mani dinine inanmaktaydılar. bu din zerdüşt ve hristiyan dinlerinin karışması ve sonrasında buda akidelerinin dinin içine alınmasıyla meydana gelmiştir.3 hint-avrupa dil ailesine mensup soğd dilini konuşmaktadırlar. yazımızın devamında da yer verileceği üzere bu dil birçok dili etkilemiştir. yaşadıkları bölgeye soğdiyana denir. bozkırlarla çevrelenmiş, nüfus yoğunluğu fazla zengin bir tarım bölgesidir.4 genel olarak bugünkü maveraünnehir bölgesi olduğu söylenebilir. bu bölgede mutlak bir hükümranlık yoktu. merkez semerkand’ın üstünlüğünün tanındığı bağımsız prenslerden oluşan bir konfedarasyondu.5 bu prenslere “ihşid”, feodal soğd şehir beylerine “beg, tigin” denmekteydi.6 beg ve tigin kelimelerinin türkçe kökenli olmaları ilginç bir detaydır.7buradan türklerin soğdlar ile çok erken tarihlerde ilişki içerisinde olduğu sonucunu çıkartabiliriz.

soğdların orta asya tarihi açısından önemini vurgulamak gerekirse soğdlar çinliler veya iranlılar gibi bozkır kavimleriyle mücadeleye girişmemişler, o dönemin gücüne göre davranış sergilemişlerdir. iyi birer bürokrat olan soğdlar devletlerin idaresinde görev yapmış, bilhassa bozkır kavimlerinde elçilik görevi üstlenmişlerdir. örneğin göktürklerin bizans’a gönderdikleri ilk elçilik heyeti yazının devamında da bahsedeceğim üzere 567 yılında kafkasya üzerinden istanbul’a gitti. amaç sasanilere karşı ittifak kurmaktı. işin ilginç tarafı bu heyetin başkanı bir soğd olan maniakh idi. muhtemeldir ki politikadan iyi anlayan soğdlar dönemin siyasi durumunu biliyorlar, hükümdara akıl veriyorlardı.8 öte yandan soğdlar asya’nın birçok önemli bölgesine ticaret kolonileri kuruyorlardı. hatta prof. boris marshak’a göre “henüz milattan sonra ilk yüzyıllarda çin’de soğd kolonileri mevcuttu, soğd tüccarlar da çin’e ve hindistan’a giden orta asya ticaret yollarına hakimdiler.” 9 tüm bu özellikler soğdları orta asya tarihinde önemli bir mevkiye getiriyordu. soğdlar m.s. 5.yy itibariyle türkler üzerine büyük etki etmeye başlamışlardı. bu sebeple yazının devamında soğdların göktürk ve uygur kağanlıkları üzerine yaptığı tesiri örneklerle açıklayacağım.

göktürkler ve soğdlar

genel olarak göktürk tarihinden bahsetmek gerekirse 542 yılında bumın önderliğinde bağlı oldukları juan-juanları yenilgiye uğratan göktürkler bağımsızlıklarına 552 yılında tam manasıyla ulaşmış, 553 yılında tahta oğlu mukan kağan’ın geçmesiyle doğuda ve batıda büyük çapta fetih hareketleri başlamış, başı boş bozkır kavimleri devlete bağlanmıştır. ayrıca sasani ,çin ve bizans gibi medeniyetler ile ilişki içerisine girilmiş olması göktürk devleti’ni (kağanlığını) adeta bir imparatorluk haline getirmişti. devlet doğu ve batı olmak üzere iki yönlü      yönetiliyordu. doğuda kağan olan mukan , batıda ise bumın kağan’ın kardeşi istemi yabgu devlete en parlak zamanlarını yaşatıyordu. fakat bu iki değerli şahsın ölümüyle beraber yetersiz yöneticilerin idaresinde olan imparatorluk önce ikiye ayrılmış (582) sonrasında ise yıkılıp çin hakimiyetine girmişlerdi (630) . türkler 681 yılına kadar çin hakimiyetinde kalmışlardı. bu devre fetret devri denir. bu devirde çeşitli bağımsızlık girişimlerinde bulunulmuş birçoğu bastırılmıştır. fakat türklerin hiçbir zaman bağımsızlık ateşi sönmemiş her fırsatta bağımsız olmaya çalışmışlardır. bu 682 yılında kutluk kağan önderliğinde gerçekleşmiştir. kutluk kağan veziri tonyukuk yardımıyla türk ilini tekrardan düzenleyip 2.göktürk devleti’ni kurmuşlardır. kutluk kağan’ın ardından tahta kapgan kağan geçmiştir. biraz sert bir hükümdar olan kapgan kağan’ın yönetiminde birçok isyan çıkmış kapgan kağan ormanda bayırkuların pususuna uğrayıp öldürülmüştür. sonrasında bir saray darbesi ile başa geçen bilge kağan , kültegin ve tonyukuk’un da yardımlarıyla devletin durumunu düzeltmişlerdir. bu devirde bizim için çok mühim bir kaynak olan orhun kitabeleri dikilmiştir. 2.göktürk devleti , bilge kağan’ın ölümünden sonra taht kavgaları ve boy isyanları sonucu 742 yılında yıkılmıştır.

konumuza dönecek olursak soğdlar göktürk tarihinde büyük öneme sahiptir. soğd bölgesi 558 yılında göktürk hakimiyetine girmiş ve bu dönemde orta asya’nın ekonomik, siyasal, kültürel merkezi olmuştur.10göktürkler birçok bozkır imparatorluğu gibi ticaret yollarını güvende tutmaya çalışmışlardır. bu en çok soğd tüccarların işine yaramış, ipek yolu ticaretini kontrol altına almışlardır. tabi bu amaçları doğrultusunda önlerine geçen engelleri kaldırmak maksadıyla ellerinden geleni yapıyorlardı. burada barthold’un sözleri dikkate değerdir: ” orta asyalı yerleşik iranlılar ve sogdiyanlar, türk imparatorluğu’nun azamet ve gücünü kendi amaçları doğrultusunda kullanıyorlardı. ipek ticaretini tekellerine alan soğdiyanların ticari çıkarları türklerin iranlılarla olan ilişkilerinin kopmasının ve türk imparatorluğu ile bizans arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasının sebebiydi.”11 buradan şunu anlamalıyız. türkler ticarete önem veriyordu. hatta ilk madeni türk parası göktürkler devrinde görülmüştür. bu paraların belli bir kısmı türk usulü damgalar görünmekteyken kalan kısmının ise soğdca yazılı bulunması soğdların ne denli önemli olduğunu vurgulamaktadır.12işin ilginç tarafı yazının başında da belirttiğim gibi bizans ile diplomatik ilişkileri sağlayan elçilik heyetinin başında bir soğd olan maniakh’ın bulunuyordu. hazır diplomasiden söz açmışken çinlilerin 545 yılında göktürk ülkesine gönderdiği ilk elçi bir soğd olan an-nuo-p’an-t’o olması dikkate değerdir.13 ayrıca peter golden’a göre göktürk idaresi, kendi hakimiyetlerindeki irani vaha şehirlerinin usta ve okumuş insanlarıyla istihdam edilmişti.14soğdlar türklere o kadar nüfuz etmişti ki meşhur orhun yazıtlarından bile eski olan 582 tarihli bugut yazıtı’nın üç yüzü soğdca bir yüzü sanskritçedir.15 bugut yazıtı mukan kağan’ın kardeşi mahan tigin’in ölümü dolayısıyla dikilmiş 572-580 yılları arasında olan olayları anlatan bir bengü taştır.16 bu yazıtın hiçbir yüzünde göktürklerin ve hatta tüm türklerin öz yazısı olarak bilinen orhun yazısının yer almaması ilginç bir detaydır. buradan da soğdların göktürklere ne denli tesir ettiği anlaşılmaktadır. verilen örneklere dayanarak soğdların göktürk tarihinde büyük yer tuttuğunu göstermiş bulunmaktayım.

uygurlar ve soğdlar

aslen dokuz oğuz boylarına dayanan uygurlar hun ve göktürk hakimiyetlerinde yaşamışlardı. 742’de basmıllar ile beraber göktürk kağanlığı’nı yıkmış, 744’te ise basmılları da yenerek devletlerini kurmuşlardır. kurucuları kutluk bilge kül kağan’dır. metbu oldukları göktürk ve hunların devleti yönettikleri yer olan orhun bölgesinde ordu- balıg adlı bir başkent inşa etmişlerdi.17 ardından halefleri bilge kül ve bayan çor çeşitli türk boyları ile savaşlar yapmışlardır. 755 yılında çin’de ünlü an lu-shan isyanı çıktı. 757 yılında isyancının öldürülmesine rağmen karışıklık son bulmadı. bunun üzerine çin (tang) uygurlardan yardım istedi. uygurlar çin’e yardım etti. 762 yılında bayan çor’un halefi böğü kağan bir soğd dini olan maniheistliğe geçti. bundan sonra soğdlar devlet üzerinde çok baskın hale gelmiş ve devlet içerisinde huzursuzluklar baş göstermişti . üstüne baş gösteren kıtlık devleti içinden çıkılmaz bir duruma sokmuştu. bu çerçevede 840 yılında uygur kağanlığı yıkıldı.

soğdlar ticari bakımdan göktürkler devrinde yaptıklarını uygur idaresinde de devam ettirmişlerdir. bu devirde türkler üzerinde olan etkileri artmış çünkü islam orduları tarafından soğdiyana’nın fethedilmesi sonucu türk, çin topraklarına göç etmişlerdir.18 ve muhtemeldir ki uygurların yerleşik hayata geçmesinde, şehirler kurmasında etkili olmuşlardır. çünkü uygurlar başkentin bile inşasını çinliler ve soğdlara yaptırmışlardır. uygur kağanı ordusuyla an lu-shan isyanı dolayısıyla zayıf düşen tang hanedanına yardım etmek üzere 757 yılında çin’e gider. 763’te moğolistan’ın yolunu tutana dek 6 yıl civarı çin’de kalır. lo-yang şehrinde maniheist misyonerler ile -soğd olmaları muhtemeldir- tanışmış ve mani dinine geçip o misyonerleri moğolistan’a götürmüştür.19 buradan da anlaşılacağı üzere soğdlar uygurları içten ele geçiriyorlardı. uygurlar gök tanrı inancına sahipken orhun yazısını kullanmışlardır. fakat mani dinine geçmeleriyle beraber soğd yazısından türettikleri uygur yazısını kullanmaya başlamışlardır.20 şüphesiz ki bu durum uygurların mani dinine ait kitapları okuma isteği ile de ilgili olmalıdır. türk kültürüne ait önemli birçok eser bu konuyla ilgilidir. örneğin ırk bitig adlı fal kitabı mani dini ile ilgili olup soğdca’dan türeme uygur yazısıyla yazılmıştır. uygurların mani dinine geçmesi devlet idaresinde de büyük etki yapmıştır. öyle ki rene grousset’ten aktarmak gerekirse: “o döneme ait bir çin metninde “uygurların hükümet meselelerinde daima mani rahiplerine danıştıkları” belirtilmektedir.21 devlet içindeki bu değişim uygurları o dönemki diğer türk boylarına nazaran medenileştirmiştir. fakat bir yandan da benliklerini kaybetmeye başlamışlar ve zayıf düşmüşlerdi. mani dininin öğretileri uyarınca savaşa eskisi kadar önem vermemişlerdir. bu sebeple göçebe bir türk boyu olan kırgızlar tarafından 840 yılı gibi erken bir tarihte yıkılmışlardı.22 görüldüğü üzere uygur devleti’nin tarihinde soğdlar büyük önem taşımaktadır.

sonuç

yazıdan anlaşılacağı üzere soğdlar orta asya tarihinde büyük önem taşıyan türkleri derinden etkileyen bir topluluktur. orta asya tarihinde daha somut sonuçlar elde etmek isteyen birinin soğdlar önem vermesi gerekmektedir. asya merkezli türk tarihinde halen bir çok konu gizemini korumaktadır. soğdlar belki bu konuları aydınlatmak için bize bir ipucu olabilir. bundan dolayı soğdlar üzerine araştırmalar yapmalı, tezler hazırlamalı; makaleler, kitaplar yazmalıyız.

mehmet kaya

01/06/2017 – istanbul

kaynaklar:

1) barthold, wilhelm, orta asya türk tarihi hakkında dersler, divan kitap, 2.baskı, istanbul 2015.

2) taşağıl, ahmet, “soğd”, tdv islam ansiklopedisi, c.37, s.348-349.

3) turan, osman, türk cihan hakimiyeti mefkuresi tarihi, 25.baskı, ötüken neşriyat, istanbul 2016.

4) marshak, boris “türkler ve soğdlular”, türkler ansiklopedisi, c.2, s.299-09.

5) compareti, matteo “soğdiyana tarihine giriş”, türkler ansiklopedisi, c.2, s.269-80.

6) donuk, abdülkadir, eski türk devletlerinde idari askeri ünvan ve terimler, türk dünyası araştırmaları vakfı, 1.baskı, istanbul 1988.

7) golden, peter, türk halkları tarihine giriş,çev. osman karatay. istanbul : ötüken neşriyat, 2014. 5.baskı.

8) taşağıl, ahmet, göktürkler, türk tarih kurumu, ankara 2014

9) barthold, wilhelm, orta asya tarih uygarlık, çev. ahsen batur. istanbul : selenge yayınevi, 2014. 2.baskı.

10) kafesoğlu, ibrahim, türk milli kültürü, ötüken neşriyat, 38.baskı, istanbul 2015

11) grousset, rene, bozkır imparatorluğu, çev. reşat uzmen. istanbul: ötüken neşriyat, 2014. 7.baskı.

12) alyılmaz, cengiz, “bugut yazıtı ve anıt mezar külliyesi üzerine”, selçuk üniversitesi türkiyat araştırmaları dergisi, 2003, s.11-21.

dipnotlar

1[1] v.v.barthold, orta asya türk tarihi hakkında dersler, divan kitap, istanbul 2015, s.12-13

2[1] ahmet taşağıl,”soğd”, tdvia, c.37, ankara 2009, s.348.

3[1] osman turan, türk cihan hakimiyeti mefkuresi tarihi, ötüken neşriyat, istanbul 2016, s.86,87.

4boris ı. marshak, “türkler ve soğdlular”, türkler, yeni türkiye yayınları, istanbul, 2002,c.2,s.299.

5[1] matteo comparetti,”soğdiyana tarihine giriş”, türkler, istanbul, 2002, c.2, s.269.

6[1] ahmet taşağıl, agm, s.349

7[1] abdülkadir donuk, eski türk devletlerinde idari askeri ünvan ve terimler, türk dünyası araştırmaları vakfı, istanbul 1988, s.5

8[1] peter golden, türk halkları tarihine giriş, ötüken neşriyat, istanbul 2014, s.141 ;

ahmet taşağıl, göktürkler, türk tarih kurumu, ankara 2014, s.40

9[1] boris ı. marshak, agm, s.299.

1010 ahmet taşağıl, agm, s.349

11[1] v.v.barthold, orta asya tarih uygarlık, selenge yayınevi, istanbul 2014, s.24

12[1] ibrahim kafesoğlu, türk milli kültürü, ötüken neşriyat, istanbul 2015, s.315

13[1] ahmet taşağıl, age, s.20

14[1] peter golden, age, s.147

15[1] cengiz alyılmaz, “bugut yazıtı ve anıt mezar külliyesi üzerine”, selçuk üniversitesi türkiyat araştırmaları dergisi, 2003, s.2

16[1] cengiz alyılmaz, agm, s.3

17[1] peter golden, age, s.170

18[1] ahmet taşağıl, agm, s.349

19[1] rene grousset, bozkır imparatorluğu, istanbul 2014, s.150

20[1] osman turan, age, s.67

21[1]rene grousset, age, s.151

22[1]rene grousset, age, s.153-154

http://www.eglencelitarih.com/?syf=26&syz=576156

ipek yolu üzerinde yaşamış iranî bir halk.

orta asya ve anadolu arasındaki bağlantının tam ortasında yaşadıkları ve genellikle ticaretle uğraşan bir halk oldukları için dilimizde birçok kelimenin kökeni bu halkın dilinden yani soğdca'dan geçmiştir. örneğin; acun, borç, bey, çin(11. yy.la kadar tavğaç veya tabğaç olarak kullanılmıştır.) gibi kelimeleri verebiliriz.

iranî bir halk olmalarına rağmen, türkçe konuşmuşlardır.

mö 6. yüzyılda yazılı olarak belirlenen soğdiana adı iran halklarından soğdlar'ın yerleşik oldukları bölgeyi niteler. behistun yazıtlarında, ı. darius mö 552 - 485 yılları arasında iran'ı yönetmiş olan imparator zamanında soğd'lar ahura mazda anlamına gelen eski iran dinine inanırlardı.

dillerine sauzina derler. moğol istilası sırasında yüzbinlerce soğd'un orta asya'dan batıya ve güneye doğru sürüklendikleri ve küçük bir nüfuslarının tarihi topraklarında kaldıkları bilinmektedir. tacikistan dağlarında dili olduğu gibi koruyan tahmini 30 kişidir.

iran ve anadolu yaylalarına göçen soğdlar, farsça ve türkçe konuşan topluluklar tarafından yutulmuş ve özümsenmişlerdir. yine de anadolu'nun doğusunda bir miktar soğd'un kendi dilleriyle varlıklarını sürdürebildikleri tespit edilmiştir. divân-ı lügati't-türk'te soğd: "balasagun ile buhara ve semerkand arasında türkleşmiş bulunan bir ulus." diye geçer

irani bir halk olmalarına rağmen türkçe konuşmuşlardır,dinleri budizm'dir eynuların ve taciklerin atası oldukları düşünülür.

sadece özbekler değil anadolu türklerinin arasında da asimile olmuşlardır

göktürkler ve hunlar soğdlar'a "tat" derdi ne enteresan ki benim köyde de "tat" lakaplı bir sülale vardır.

persi olmayan irani topluluktur.

göktürklerin ikinci hakanı mukan kağan dönemini anlatır. soğdca yazılmış olan bu metin, aslında soğdların, türkler üzerinde nasıl bir etki yaptıklarının en açık delilidir. özellikle, bozkır egemenliğinin göktürk hanedanlığına geçtiği dönemlerde, bu etki en üst düzeye varmıştı. o dönemlerde, kağanlar yanlarında soğdlu danışmanlar bulundururdu. hatta, istemi yabgu'nun önce akhunlara(eflatitler) sonra sasanilere(iran) yaptığı seferler üzerinde soğdlu danışmanlarının etkisi büyüktür.

kısacası, türkler soğdlarla yakın etkileşimde bulunmasıydı, belki de bugün türkçe konuşan topluluklara verilen türk isminin nedeni olan bu türk klanı , bu kadar baskın bir rolü türkçe konuşan topluluklar üzerinde sağlayamacaktı. yani şöyleki, bugün belki de türkçe konuşan tüm topluluklar türk olarak değil de, atıyorum kırgız,tatar,uygur,kıpçak,ediz,oğuz,basmil vb. olarak adlandırılabilirdi.

ıslam fetihleri öncesi budist,manihesit,zerdüşt,nasturi hristiyan dinleri aralarında yaygındır komşuları güneyde yaşayan kendileri gibi irani kavim olan baktrianlar idi

moğol istilası sonrası birçok türk boyu ile karışarak ortadan kaybolmuşlardır.