SOĞD MERKEZÎ YÖNETİMİ VE ONUN KÖKTÜRK KAĞANLIĞI’NA BAĞLILIK ŞARTLARI

SOĞD MERKEZÎ YÖNETİMİ VE ONUN KÖKTÜRK KAĞANLIĞI’NA

BAĞLILIK ŞARTLARI

Central Administration of Sogd and Its Dependent Condition with Köktürk Kingdom

Согдийское центральное правительство и условия приверженности к каганату

Коктюрков

Bоbur GAYIBOV*

Gazi Türkiyat, Güz 2013/13: 81-90

Özet: Erken Orta Çağlarda merkez Semerkant olarak Panç (Pencikent), Meymurg, Kabudan,

Kuşaniye (Kettekurgan), Keş (Şehrisebz), Nahşep (Karşı) vb. gibi ona yakın ve komşu şehir ve

vilayet çapındaki birçok küçük vaha devletçiklerini barındıran Soğd, siyasi yapısına göre bir

konfederasyon sistemine sahip bulunmuş ve işbu devletçikleri siyasi yönden daha çok kültürel

yönden birleştirmiştir. Bu dönemde Soğd konfederasyonu Köktürk Kağanlığı’nın siyasi kontrolü

altında bulunarak, yarı bağımsız bir yönetime sahip olmuştur.

Anahtar kelimeler: Soğd, Semerkant, Köktürk Kağanlığı, yönetim, vassal, yerli hanedanlar,

konfederasyon, naipler, Eski Türkçe unvanlar

Abstract: Early in the middle Ades Samarkand being the centre according to politikal structure

Sogd had confederation sustem including Panch (Panjikent,) Maymurg, Kabudan, Kushoniya

(Kattakurgon), Kesh (Shakhrisabz,) Nakhshab (Qarshi) and about ten neighboring towns and several

small countries, those small countries were united more culturally than politically. At that period

Sogd confederation being under coutrol of Turkish kingdom was not fully independent in

administration.

Key words: Sogd, Samarkant, Turkic Qaghanate, governing, vassal,local dynasties, konfederation,

deputy, Old Turkic titles

Аннотация: Согдиа на центро которого л Се ерканд в ранне средневековье содержал в

се е соседние и ли корасположен е еста как енджике нт ( янджикент), ей ург,

Ка удан, Ку ания (Каттакурган), Ке ( а риса ), а а (Кар и ), а также ножество

други автоно н княжеств. Согдиа на по полити еской структуре и ела

конфедерационную систе у правления, и о ъединила в еука анн е аленькие

государства не с полити еской, а скорее всего с культурной сторон . В те ение этого

периода согдийская конфедерация ла под полити ески контроле каганата Коктюрк и

и ела полуне ависи ое управление.

Ключевые слова: Согдиана, Се еркант, каганат Коктюрк, управление, вассальн е

государства, естн е княжества, конфедерация, регент, древнетюркские титул

İslam öncesi Orta Asya tarihinde Soğd konfederasyonu küçük prenslikler

birliğinin ayrı bir yeri vardır. Merkez Semerkant olarak, ona yakın ve komşu şehir ve

vilayetler Panç (Pencikent), Meymurg, Kabudan, Kuşaniye (Kettekurgan), Keş

(Şehrisebz), Nahşep (Karşı) vb. gibi birçok küçük vaha devletçiklerini barındıran

* Dr., Semerkant Devlet Üniversitesi Tarih Fakültesi Öğretim Görevlisi, boburgoyibov@mail.ru

82 | B o b u r G a y ı b o v / G a z i T ü r k i y a t , G ü z 2 0 1 3 / 1 3 : 8 1 - 9 0

Soğd, bu dönemde siyasi yapısına göre bir konfederasyon sistemine sahip

bulunmakta ve işbu devletçikleri siyasi yönden, daha çok da kültürel yönden

birleştirmekte idi.

Dönemin çeşitli dillerine ait yazılı kaynaklara göre bu dönemde Soğd, Köktürk

Kağanlığı’nın siyasi kontrolü altında bulunarak, yarı bağımsız bir yönetime sahip

olmuştur (Gafurov 1972: 315). Yaklaşık yüz elli seneden fazla bir süre esnasında

Kağanlığın vasalı olarak bilinen Soğd’un merkezî veya baş hükümdarlığı mahiyetini

taşıma imkanını daha çok Semerkant prensliği üstlenmiş olsa da bir süre Soğd’un

merkezî yönetimini Semerkant değil, Güney Soğd’da bulunan Keş hükümdarlığı

yürütmüştür. 640-642 yıllarında Keş tahtına Şişpir çıkar. Bu dönemde Soğd’un

başkenti Keş olarak kalmış, 656-660 yıllarında Keş ve Semerkant arasında

merkezdeki makam için ciddi bir sürtüşme baş göstermiştir (Atahocayev 2002: 39).

Soğd konfederasyonu içerisindeki tüm hükümdarlıklar Keş’e vergi ödemeye devam

etmişlerdir. Bununla beraber, ilk önce Keş, sonra ise Semerkant merkez olmasına

rağmen, küçük hükümdarlıkların hemen hemen tümü kendi sikkelerini

darbettirmeyi sürdürmüşlerdir.

655/56 yılında Soğd tahtına çıkan Avarhuman döneminde gene Semerkant,

merkezî yönetimi ele almıştır (Smirnova 1950: 28). Şişpir ve Avarhuman’ın yönetim

yılları arasında hiçbir kesinti olmasa da, araştırmacılarca her iki hükümdar arasında

Vazurg adlı bir yönetici bulunduğu düşünülmüştür. Arkeolojik kazılar sonucunda

Vazurg adına darbolunan yaklaşık elli adet sikke bulunmuştur. Ancak, işbu

hükümdar adının okunuşu hâlâ bir mesele olarak kalmaktadır (İshakov 2008: 179).

Pencikent kazılarında bulunan sikkeleri bir katalog olarak yayınlayan O. İ. Smirnova

tarafından onun adının Tonga biçiminde de okunabileceği varsayımı ortaya atılmıştır

(Smirnova 1981: 40). Yazılı kaynaklarda direkt olarak Soğd’u veya Semerkant’ı

yöneten herhangi bir şahsın adı bu şekilde görülmemektedir. Büyük ihtimalle, taht

kavgalarının zirveye ulaştığı bu tarihlerde Tonga adını taşıyan birisi yönetim

iddiasında bulunarak kendi adına sikke bastırmış olabilir.

Soğd konfederasyonu oluştuktan sonra merkez ve ayrı prenslikler arasındaki

münasebetlerin tam olarak nasıl geçtiği meselesi hâlâ tümüyle açıklığa kavuşmuş

değildir. Ancak, genel olarak konfederasyon merkezine tüm küçük hükümdarlık

yöneticilerinin boyun eğmiş olmaları pek muhtemeldir. Örneğin, merkez

makamındaki Semerkant hükümdarlığındaki sarayda cetler (atalar) ruhuna adaklar

adanan tapınak binası mevcut olup, adak merasimlerine katılmak için Soğd’daki tüm

prenslik yöneticilerinin yılda bir kere buraya geldikleri ve böylece merkeze

bağlılıklarını ifade ettiklerine dair bilgiler bulunmaktadır (Gafurov 1972: 315).

Soğd’daki merkezî yönetim veya padişahlık hakimiyetine dair yazılı kaynaklarda

bulunan az sayıda bilgilerden yola çıkarak, yönetim sisteminin en üst basamağında

İhşid (padişah) bulunduğu söylenebilir. Özellikle, bu Arapça kaynaklardan tespit

edilebilmektedir. İslam öncesi Çin kaynaklarında Orta Asya vaha devletçiklerini

yöneten hanedan adı Chao-wu biçiminde geçmektedir (Smirnova 1970: 25). Onlara

göre, merkezî yönetim mahiyetindeki Semerkant hanedanının menşei ise işbu

hanedanın Kang sülalesine mensuptur (Smirnova 1970: 26).

Soğd’daki merkezî padişahlık hakimiyeti ve yerli prenslerin taşıdıkları unvanlara

dair bilgilerin en güveniliri Çin ve Arap kaynaklarından çok Soğd dilli Muğ dağı

belgelerinde (8. yüzyılın ilk çeyreği) ve Afrasiyab (Semerkant) duvar resimlerindeki

yazıların barındırdığı kayıtlarda kendi ifadesini bulmuştur (Babayarov - Kubatin

2007: 216-221).

Onların barındırdığı bilgilere göre, Soğd’da yüksek derecedeki unvan sıfatıyla

MLK’ “padişah (hükümdar)” Arami ideogramında1 verilmiştir. MR’Y “hükümdar”

ve ondan sonraki Soğdça γwβ(w) “hakim, hükümdar, majeste” unvanları da daha

çok merkezî hakimiyet tepesinde bulunan yüksek derecedeki unvanlardır.

MLK’ unvanı Soğd baş yöneticisi, padişahın unvanıyla ilgili olarak (sγwδyk MLK’

“Soğd padişahı”) mirasî bir özelliğe sahipti. İşbu unvan hanedan yönetimde

bulunduğu müddetçe kendi özelliğini korumuştur. Muğ dağı Soğdça belgelerine

göre ise, MR’Y “hükümdar” unvanı Semerkant (sm’rknδč MR’Y “Semerkant

hükümdarı”) ve Pencikent yöneticilerinin (рncy MR’Y “Panç hükümdarı”) unvanı

olmuştur (CD 49).

Orta Asya vaha devletçiklerine ait bilgiler, esas olarak Bei-shi, Sui-shu ve Tangshu

gibi Çin hanedan yıllıklarında görülür (Biçurin 1950: 271-281; Hocaev 2004: 52).

Onlara göre, mezkûr hanedanlar temsilcileri menşece Yüe-çilere dayalı Chao-wu

hanedanına mensuptular. Yıllıklardan belli olduğu gibi işbu hükümran hanedanların

bazıları pek çok nesle sahip bulunuyorlardı. Mesela, Buhara prensliği 22 nesilden

oluşuyordu. Eğer her nesil arasında ortalama 20 yıl hükümranlık senesi olduğu

varsayılırsa, bir hanedanın genel olarak 400 sene yönetimde bulunduğu ortaya

çıkacaktır. Böylece, merkezî hanedanı Semerkant’ta bulunan Yüe-çi asıllı Chao-wu

soyunun Kang adını taşıyan bir dalına bağlı yöneticilerin hükümranlık başlangıcı

miladın başlarına kadar gider (Biçurin 1950: 282). Bundan da görüleceği gibi

Semerkant’ın Kang hanedanının başlangıcı Buhara hanedanından daha eski olup,

Kuşan saltanatı dönemine, miladın başlarına kadar ulaşır.

En-Nesefi’nin el-Kand fi tarih-i Semerkant adlı eserinde kayıt edildiğine göre, Arap

istilasına kadar Semerkant tahtında 13 kişi ard arda hüküm sürmüştür (Nasafi 1906:

110). İşbu bilgi nümismatik bilgilerle de tespit edilecek gibidir (Smirnova 1970: 548).

Soğd’un merkez hâkimiyeti siyasi taraftan Köktürk Kağanlığı’na boyun eğmesine

rağmen iktisadi yönden ve diğer birçok işlerde yarı bağımsız bir yönetime sahiptir.

Çünkü, Soğd, Kağanlık hazinesine büyük gelir sağlayan bölgeydi ve Kağanlık

tarafından burada zorla değişik bir yönetim sistemi uygulanırsa Kağanlığın yararına

olan gelirin önünün kesileceği de bir gerçekti.

Yüzyıllar boyunca oluşan Soğd memurî yönetim sistemi Köktürk Kağanlığı

tarafından başlangıçta o kadar fazla değişime uğramamıştır. Bununla beraber,

vasalların Kağanlık yönetimine yakınlaştırılmasına çaba gösterilerek; Soğd ve Orta

Asya’daki Kağanlık eli altındaki diğer birçok vaha devletçiklerinin yönetim sistemi

git gide geliştirilmeye çalışılmıştır (Atahocaev 2010: 88). Bu durumu göz önünde

bulundurarak Soğd’daki merkezî padişahlık hâkimiyetinin nispeten bağımsız

olduğunu ve o bu ayrıcalıktan önemli bir derecede faydalanabildiğini gözden

kaçırmamak lazım. Soğd Köktürk Kağanlığı vasalları olan diğer prensliklere nispeten

işte bu ayrıcalığı sebebiyle kendi iç bağımsızlığını koruyabilmiştir. Nitekim, Köktürk

Kağanlığı için de burada yeni bir yönetim usulünü uygulamak faydalı bir iş değildi.

Gene de Kağanlığın diğer vasallarında olduğu gibi yıllar geçtikçe vaha

devletçiklerin pek çoğunda, özellikle, Soğd’u da içeren Amuderya–Sırderya arası ve

buraya bitişik bölgeler (Transoksiana / Maveraünnehir)’de değişik bir yönetim usulü

kullandığına dair görüşler vardır. Örneğin G. Babayarov “Köktürk Kağanlığı’nın

Maveraünnehir’deki yönetim sistemi hakkında” adlı makalesinde pek çok yerli ve

yabancı tarihçilerin “Köktürk Kağanlığı tarafından 6. yüzyılın 60’lı yıllarında

Eftalitler hâkimiyetine son verilince, Kağanlık Orta Asya’daki yerli sülalelerin iç

işlerine karışmadan yerli hanedan ve hükümdarlar aracılığıyla onları yönetmiştir ve

onlardan haraç almakla yetinmiştir” şeklindeki görüşlerini eleştirir (Babayarov 2004:

71). Buna cevap olarak adı geçen araştırmacı ilkin, Köktürk Kağanlığı kendisi için her

an tehlike oluşturabilecek Sasaniler İran’ı ile Amuderya ve sonradan Horasan

toprakları üzerinden komşu oluğunu, ikinci olarak da işbu ülkenin iktisadî yönden

Kağanlığın diğer vasal topraklarına nispeten zengin olduğunu ve böylece buralara

yabancı bir gücün her zaman dış tehlike oluşturabileceği faktörlerinin ortada

olduğunu var sayar. Üçüncü olarak, mağlup Eftalitlerin kendi devletlerini yeniden

kurmaya kalkacağı gibi bir tehlikenin de mevcut bulunduğunu gerekçe gösteren G.

Babayarov, yukarıda saydığı gerekçeleri göz önünde bulundurarak Köktürklerin

buralarda büyük bir miktarda asker bulundurması; vilayet ve şehirlerde kendisi için

güvenilir, harp işini iyi bilen memurları iş başına getirmesi gereklidir diye

yazmaktadır (Babayarov 2000: 71-72). Yani, vasallar yönetiminde Kağanlık

tarafından birçok değişiklikler yapılması ve uygulamalar yola koyulması pek

tabiidir. Yukarıda değinildiği gibi işbu yeni uygulamalar mevcut yönetimi

geliştirmek ve Kağanlık yönetimine yaklaştırmak amacını gütmüştür.

Böylece, Köktürk Kağanlığının Orta Asya vaha devletçiklerini kendi topraklarına

katarak, kendi temsilcilerini lüzum görülen yerlere göndermek suretiyle vasalları

kontrol altında tuttuğuna dair görüşler kendi ispatını bulur.

Eğer yazılı kaynaklar ve nümizmatik malzemelere bakılırsa, Köktürk

Kağanlığının Soğd’u yönetirken birçok uygulamalar yaptığı, bu uygulamaların

zamanla geliştirildiği ve birbirinden farklı olduğu söylenebilir. Başlangıçta, yani 6.

yüzyılın son çeyreği ve 7. yüzyılın ilk yarısında burada Kağanlığın fazla bir

değişiklik yapmadığı, kendi hanedanını koruyan ve Kağanlıkla nikâh yoluyla

bağlılıklarını saklayabilen Semerkant prensleri özerk veya yarı bağımsız bir yönetimi

ellerinde bulundurmuşlardır. Bu dönemde Soğd’un iç bölgelerinde de, bazı istisnalar

hariç, fazla bir değişiklik yapılması söz konusu değildir. Sadece, Kağanlık tarafından

yerli yönetici kontrolünü ve vergi toplanmasını denetleyen bir temsilci olarak Tudun

(Tolstov 1948: 260) unvanına sahip memurlar aracılığıyla yönetimi gözetlemişlerdir.

Köktürkler itaatlerine aldıkları ülkelere kendi naiplerini tayin etme ve onlar

aracılığıyla yerli yöneticileri denetimde tutma usulünü uygulamışlardır. Bunun bir

örneği Çaç (Taşkent) bölgesindeki Tudun unvanını taşıyan naiplik görevinde görülür

(Бобоёров 2011: 168). Yani, strateji yönünden önemli olan hudutlara nispetle

Kağanlık yönetiminin dolaysız olarak kendi kontrolüne almaya çaba göstermesi

doğaldır.

Erken Orta Çağda Soğd’un merkez topraklarında, özellikle Zerafşan vadisinde

esas olarak Soğdlular ve Türkler yaşamışlardır. Köktürk Kağanlığı burayı ele

geçirdikten sonra yönetimi işbu etnoslar vasıtasıyla yürütmüşlerdir. Soğd

konferderasyonundaki birçok küçük prenslik yöneticilerinin Soğdlu ve Türk asıllı

olmaları da bunu göstermektedir.

Gene de Soğdluların yönetim işlerinde değil, daha çok ticari ve iktisadi işlerde

öncülük yaptıkları bilinir (Babayarov 2000: 72). Soğdluların, bulundukları coğrafya

şartlarından dolayı yönetim işlerine nispetle daha çok ticarî işlerde ağırlık kazandığı

ve bunda geleneksel beceri ve eğilimin de etkisinin olduğu bir gerçekti. İşbu özellik

nesilden nesile miras olarak asırladır, Orta Asya’da Soğdluların zanaatta ve ticarette

öncülük yapmalarına temel olmuştur.

Bu dönemde Soğd yönetiminde Eski Türklerin kendine özgü bir yer tuttuğu ve

öncülük kazandığı inkâr edilemez. Onlara özgü fizikî yapılı insan tasvirlerinin Soğd

tasvirî sanatında ağırlıklı olarak görülmeye başladığı bilinmektedir. Bu ise tasvirlerin

yapımına sipariş veren veya etkili olan kesimin yönetici gruplar olmasıyla ilişkilidir.

Özellikle, Semerkant hükümdar taifesinin bir eseri olan Afrasiyab (Albaum 1975: 109;

Marşak 2009: 34) ve Panç prenslerinin yönetim merkezi Pencikent sarayı duvar

resimleri (Belenitskiy 1973: 65) ve Soğd koroplastiğinde2 onların fizikî yapısının

öncülük kazandığı bilinmektedir.

Aslında Soğd bölgesinde Köktürklerin ayrı bir mevkii olduğu gibi Soğdluların da

Köktürk Kağanlığı’nın oluşumu, gelişmesi ve yönetim işlerinde ayrı bir yer tuttukları

bir gerçektir. Kağanlığın daha ilk yıllarında Soğd yazısının kullanılması bunun en

parlak örneklerinden biridir. Moğolistan’ın Arhangay aymağının Bugut adını taşıyan

menzilinde Mukan Kağan’ın kardeşi Mahan Tegin adına dikilen anıt taşının esas

metninin Soğd dilinde olması bunu ispat eder. Bilindiği gibi, işbu anıtın tarihi

olaylardan yola çıkılarak 583-588 yıllarında yazıldığı belirtilmiştir (KlyaştornıyLivşits

1971: 126-147; İshakov 2009: 5-26; İshakov 2009: 6).

Yeri gelmişken Panç prensliği örneğinde, Soğd konfederasyonunun Kağanlık

tarafından nasıl yönetildiği meselesi hakkında durmak isteriz. Evvela, Köktürk

Kağanlığı’nın siyasî yönden üstünlüğünü ve vasallar üzerinde kendine özgü bir

yönetimi olduğunu inkâr etmemekle beraber; Soğd’un bir parçası olan Panç

hükümdarlığının Soğd merkezî yönetimi ve Kağanlığa nispetle otonom bir yönetim

gösterdiğine de dikkat etmek gerekir.

Bugünkü Tacikistan topraklarının kuzey-batısında kalan ve hâlâ Pencikent diye

bilinen Panç prensliğinin Batı Köktürk Kağanlığıyla ilişkilerini aydınlatmak

diğerlerine nazaran daha kolaydır. Nedeni, tam o döneme ait olan pek çok Soğd dilli

belge bugüne ulaşmıştır ve nümismatik malzemeler de açık kalan sahfalarını

doldurmaya yardımcı olabilmektedir. Daha da önemlisi, adı geçen belgelerin

birçoğunda birer etnik ve siyasi terim olarak “Hun” (Köktürk Kağanlığı), “Kağan”,

“Tudun”, “Elteber”, “Tarhan” vb. gibi Kağanlığın buradaki yönetimine dolaylı veya

dolaysız olarak ilişkili olan sözcükler vasıtasıyla, hem Kağanlık tarihinin, hem de

Soğd tarihinin eksikliklerini gidermektedir (CD 115, 117).

Bölgenin siyasî bakımdan Semerkant’tan sonra gelen Panç prensliğinde Soğd

belgelerinden ve nümizmatik bilgilerden anlaşıldığına göre ck’yn cwr βyδk’’ (Çakın

Çor Bilge) isimli Türk asıllı bir hükümdar vardı ve o 693-708 seneleri arasında

yönetimde bulunmuştu (CD 47). Onun γwβ pncy MRYn βyδk’’ “Panç hükümdarı

Prens Bilge” ibaresinden Eski Türk karakterini taşıyan bronz sikkeler bastırdığı

anlaşılmaktadır (Livşits 1979: 57-58). Nitekim, 7. yüzyılın ilk yarısında Pencikent

hükümdarlarının bastırdığı sikkelerde Türk-Runik işaretini andıran (Eski Türkçe

oq “ok”) ve Çaç bölgesinde kendi sikkelerini bastıran Batı Köktürk hükümdarları Tun

Cabgu-Kağan, Cabgu-Kağan ve Cabgu unvanlı sikkelerindeki , biçimli

damgalara yakınlık göstermekte (Babayar 2007: 36), ancak, onların tersine yukarıya

dönük şekilli damga hem de Soğd yazısında pncy MR’Yn ‘/cm’wky’n “Panç sahibi

(padişahı) Çamukyan” ibaresi bulunmaktadır (Smirnova 1981: 230). İşbu sikkedeki

ilk biçimli damga Batı Köktürk hükümdarı Tardu Kağan (576-603) tarafından

Çaç’ta darbolunan damgasına (Babayar 2007: 36) yakınlık göstermekte olması,

onlar arasında etnik bir bağ olduğuna delalet eder.

O. İ. Smirnova, Panç sikkelerindeki ok biçimli damgalara bakarak, burada

yaklaşık bir asır hüküm süren sülale menşeinin Sirderya (Çaç bölgesi) çevresindeki

hüküm süren Türk boylarından biriyle alakalı olduğunu yazmış (Smirnova 1981: 15,

32) ve bu görüşü oldukça taraftar bulmuştur. Panç hükümdarlığı Divaştiç (709-722)

zamanında Soğd bölgesinin önde gelen gücü olmuş, menşeinin Soğd veya Soğd-Türk

asıllı olması konusu tartışılmıştır (Livşits 2008: 57-58).

Soğd belgeleri ve Müslüman kaynaklarında Divaştiç’ten bahsedilmesine rağmen,

onun adına bastırılan sikkeler bulunmaması meselenin aydınlatılmasına engel

olmuştur. Bilindiği gibi, Çakın Çor Bilge (693-708) yönetiminden sonra

darbolunmaya başlandığı iddia edilen ve ön yüzünde pncy nnδβ’mpnh “Panç kraliçesi

Nana” ibaresi, arka yüzünde ise biçimli damga yer alan sikkeler yer almakta olup

(Smirnova 1981: 236), araştırmacılar işbu sikkelerdeki damganın Türk asıllı Çakın

Çor Bilge tarafından bastırılan sikkelerdeki biçimli damgayla yakınlık gösterdiğine

dikkat çekmişlerdir. Sikkenin Çakın Çor Bilge’nin kızı adına bastırıldığı kanısına

varan araştırmacılar çoğunluğu oluşturur. Yani, kendisi soylu aileden gelmeyen,

Soğd asıllı Divaştiç, Çakın Çor Bilge’nin damadı olup, Türk asıllı eşi adına para

kestiriyordu. Nitekim, bazı araştırmacılar Köktürklerle sihrî yönden bağları bulunan

Divaştiç’in ceddinin Arapça kaynaklarda Şur olarak kaydedilmesine bakarak, işbu

terimi Eski Türkçe Çor unvanıyla ilişkilendirmişlerdir (Livşits 1979: 65).

Pencikent şehir kalıntılarından βγy γ’γ’n “İlahi Kağan” unvanıyla darbolunmuş

ortası dörtgen delikli sikkeler arkeologlarca bulunmuştur. İşbu sikkelerin nerede

88 | B o b u r G a y ı b o v / G a z i T ü r k i y a t , G ü z 2 0 1 3 / 1 3 : 8 1 - 9 0

bastırıldığı tam olarak açıklığa kavuşmuş değildir. Gene de bu tür sikkeleri Batı

Köktürk kağanları adına yerli hanedan yöneticilerinin bastırdıklarını iddia eden

araştırmacılar bulunmaktadır (Babayar 2007: 36).

Panç yönetiminde Köktürk Kağanlığına özgü birçok unvan kullanılmaktadır.

Yukarıda sözü edilen Çakın Çor Bilge’den başka diğer Panç yöneticilerinin de Çor

unvanını kullandığı bilinmektedir. Örneğin, yukarıda bahsedildiği gibi Çakın Çor

Bilge’den sonra hükümdarlık yapan Soğd asıllı Divaştiç (709-722) Çor unvanını

taşımıştır (Livşits 1979: 66-67). Gene, Soğdça belgelerinin arasında, Panç vergi

toplayıcısının trx’n (Tarhan)’a yazdığı bir belge bulunur. Araştırmacılar buna

dayanarak, bu dönemde Soğd bölgesinde Tarhan unvanının kullanıldığı kanaatine

varmışlardır (İshakov 1992: 27-28). Bunlar hariç, burayla ilgili Muğ dağı Soğdça

belgelerinde (B-13, А-16, B-2, B-15 numaralı) ryttpyr “İlteber” unvanlı ileri gelen

birinden bahsedilmektedir (Grenet 2002: 177-178, 187). Onun Batı Köktürk kağanlığı

tarafından gönderilen görevli memur olması da muhtemel gözüküyor.

Köktürklerin Pencikent’teki aktif faaliyeti tasvirî sanata da yansımıştır. Özellikle,

VII. ve VIII. yüzyıllara ait Pencikent sarayı duvar resimlerinde görülen insan

figürlerinin çoğunluğunun Eski Türkleri andırması buranın yönetiminde

Köktürklerin ayrı bir yere sahip bulunmasından kaynaklanmaktadır (Albaum 1975:

35). Nitekim, yönetici kesimi andıran resimlerde Eski Türklere özgü fizikî yapı bunu

tasdik edecek mahiyettedir. Bağdaş kurarak oturmuş vaziyetteki biraz çekik gözlü,

yuvarlak yüzlü, sakalsız ve uzun saçlı insan figürlerinde Köktürk etkisinin oldukça

hissedilmesi araştırmacıları bu görüşe itmiştir.

O dönemin siyasi durumu özel olarak belgeler ve yazışmalara yansımıştır. Panç

prensliğine ait olarak Tacikistan’da bulunan Muğ dağı Soğdça belgelerinin

birkaçında xwn (Hun) “Köktürk Kağanlığın adı”, x’γ’n (Kağan) “Kağanlığın baş

yöneticisinin unvanı” sıfatıyla geçer (Livşits 2008: 86-87, 128-129). Gene, onlarda Hun

(Köktürk) kumandanı, Kağan’a gönderilen mektup, Soğd yöneticisi Divaştiç’e Kağan

tarafından elçiler vasıtasıyla yollanan “yüksek mertebe ve şeref”, Soğd’a gelen “Elçi”,

hürmet gösterilmesi lazım olduğu bildirilen “Elteber” vb. hakkında bilgiler yer aldığı

görülür.

Böylece, onlarca irili ufaklı prensliklerden oluşarak bir konfederasyon yönetim

sistemine sahip olan Soğd’un Köktürk Kağanlığı hakimiyeti altında bulunduğu yüz

elli yıldan fazla bir dönemde, hem kendi geleneksel yönetimini koruduğu, hem de

zaman geçtikçe Kağanlığa özgü yönetim şekilleri uygulanmaya konduğu

görülmektedir. Sonuçta ise buranın hemen hemen tüm prensliklerinde Köktürk ve

S o ğ d M e r k e z î Y ö n e t i m i v e O n u n K ö k t ü r k K a ğ a n l ı ğ ı ’ n a B a ğ l ı l ı k Ş a r t l a r ı | 89

Soğd karışımından oluşan yönetici kesim ortaya çıkmıştır. Buna dönemin yazılı

kaynakları kadar arkeoloji buluntuları da şahitlik etmektedir.

KAYNAKÇA

ALBAUM, Lazar (1975), Jivopis Afrasiyaba, Taşkent.

BABAYAR, Gaybullah (2007), Köktürk Kağanlığı Sikkeleri Katalogu - The Catalogue of coins of Turkic

Qaghanate, Ankara.

BABAYAROV, Gaybulla – KUBATİN, Andrey (2007), K novoy interpretatsiyi imena pravyaşego

roda Samarkanda iz nadpisey v rospisyah Afrasiaba / Samarkand şahrining umumbaşariy madaniy

tarakkiyot tarihida tutgan orni, Taşkent- Semerkand: Fan, 216-221.

BABAYAROV, Gaybulla – KUBATİN, Andrey (2012), “Doislamskiye monetı Sogda: novıye

çteniya i interpretatsiyi legend / Özbekistan tarihining dolzarb muammolari yoş

tadkikotçilar talkinida”, Yaş Alimler Respublika Konferentsiyası 2012, Semerkand: ÖzR FA

Arheologiya İnstitutı, 11-23.

BELENİTSKİY, Aleksandr (1973), Monumentalnoe iskusstvo Pendjikenta. Jivopis i skulptura.

Moskva: İskusstvo, 65.

BİÇURİN, Nikita (İakinf) (1950), Sobranie svedeniy o narodah, obitavşih v Sredney Azii v drevniye

vremena, No: 2, Moskva-Leningrad.

BOBOYOROV, Gaybulla (2011), “Garbiy Turk hokonligining voha hukmdurliklarni boşkaruv

usullariga doir”, Sharqshunoslik, Taşkent, 61-72.

BOBOYOROV, Gaybulla (2000), “Türk hokonligining Movarounnahrdagi boşkaruv tizimi

hakida”, Ozbekiston Tarixi, Taşkent, 71-72.

BOBOYOROV, Gaybulla (2011), Çoç tarihidan lavhalar (ilk orta asrlar), Taşkent, 168.

GAFUROV, Babadjan (1972), Tadjiki: drevneyşaya, drevnyaya i srednevekovaya istoriya, Moskva.

GRENET, Franz - VAISSIERE Etienne de la (2002), “The Last Days of Panjikent”, Silk Road Art

and Archaeology, No: 8, Kamakura, 177, 178, 187.

HOCAYEV, Ahad (2004), “Hitay menbeleridegi Suğdlarga oid ayrim ma’lumatlar”, O’zbekiston

Tarixi, No:1, Toşkent, 52.

İSHOKOV, Mirsodik (2008). Tsentralnaya Aziya v sisteme mirovoy pismennoy kulturı, Taşkent:

Umed, 179.

İSHOKOV, Mirsodik (2009), “Suğdça Buğut mangu bitiği”. Mengü bitigler, Toşkent, 5-26.

İSHOKOV, Mirsodik (2009), “Suğdşunaslikning ayrim masalalari”. Markaziy Osiyo tarihi:

manbaşunoslik va tarihnavislik izlanişlari. Taşkent.

İSHOKOV, Mirsodik (1992), Unutilgan podşolikdan hatlar, Taşkent.

KLYAŞTORNIY, Sergey - LİVŞİTS Vladimir (1971), “Sogdiyskiya nadpis iz Buguta”, Stranı i

narodı Vostoka, No: 10, Moskva: Nauka, 126-147.

90 | B o b u r G a y ı b o v / G a z i T ü r k i y a t , G ü z 2 0 1 3 / 1 3 : 8 1 - 9 0

LİVŞİTS, Vladimir (1962), “Yuridiçeskiye dokumentı i pisma”, (çtenie, perevod i kommentariy

V. A. Livşitsa), Sogdiyskie dokumentı s gorı Mug II, Moskva.

LİVŞİTS, Vladimir (1979), “Praviteli Pança (Sogdiytsı i Tyurki)”, Narodı Azii i Afriki, No: 4,

Moskva, 56-69.

LİVŞİTS, Vladimir (2008), Sogdiyskaya epigrafika Sredney Azii i Semireçya, Sankt-Peterburg.

MARŞAK Boris (2009), İskusstvo Sogda, Sankt-Peterburg: Gos. ermitaj, 34.

NASAFİ (1906), Kandiya Malaya, (Perevod V.A. Vyatkina. Spravoçnaya kniga Samarkandskoy oblasti),

Samarkand, 110.

OTOHOCAYEV, Azimhoca (2010), İlk orta asrlarda markaziy osiyo tsivilizatsiyasida türk-suğd

münasebetleri, Taşkent: Art-Flex, 88.

OTOHOCAYEV, Azimhoca (2002), Suğd konfederatsiyasida Keşning orni. Şahrisebz şehrining cahon

tarihide tutgan orni, Taşkent: Fan, 38-40.

SMİRNOVA, Olga (1950), “Monetı iz raskopok drevnego Pendjikenta”, Materialı po istorii i

arheologii SSSR, No: 15, Moskva, 28.

SMİRNOVA, Olga (1970), Oçerki iz istorii Sogda, Moskva.

SMİRNOVA, Olga (1981), Svodnıy katalog sogdiyskih monet. Bronza, Moskva.

TOLSTOV, Sergey (1948), “Drevniy Horezm”, Opıt istoriko-arheologiçeskih issledovaniy, Moskva:

Nauka, 260.