YABGU UNVANI ve KULLANIMI (KUŞANLARDAN İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİNE KADAR)

A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 48, ERZURUM 2012, 305-342

YABGU UNVANI ve KULLANIMI

(KUŞANLARDAN İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİNE KADAR)

Title of Yabghu and its Usage in the Nomadic Titulature

(From the Kushans to the First Islamic Turkish States)

Dr. Mehmet TEZCAN

ÖZ

Yabgu unvanı, aslen Türkçe menşeli

olmayıp muhtemelen Sakalarla bağlantılı bir

kelimedir. Çin kaynaklarında, yabancı asıllı

kişiler ve yabancı kavimlerin liderleri için

kullanılan xihou, shehu ve yehu unvanları,

Kuşan sikkelerindeki zaoou, hiaou gibi

tabirler de yabgu kelimesinin bozuk

imlalarıdır. Yuezhi’ların Bactria’yı fethetmesi

ve Beş Yuezhi beyliği’nin kurulması ile xihou

kelimesi göçebelerde kullanılmaya başlıyor.

Kangju, Wusun ve Hunalar gibi

kavimlerde yabgu kelimesi Grek veya Hint

yazılarıyla yavuha, iabgo ve zaboho olarak da

gözükür. Beylik sonrası devlet görevlilerinin

unvanlarında yabgunun yeniden görülmesi

Eftalitler, Türk Kağanlığı, Hazarlar, Karluk,

Kimek ve Oğuz Yabgu devleti dönemindedir.

Dönemle ilgili muhtelif kaynaklar bunu cebü,

cibgu, ziebel, silziboulos şekillerinde

vermektedirler. Batı Türkistan’daki Çince

zhaowu, İslam kaynaklarındaki camuk gibi

sözler de yabgu ile doğrudan ilgilidir. İslâmî

dönemde yabgu kelimesi Türk titülatüründe

bir unvan olarak kulanılmaya devam etmiştir.

Kaşgarlı Mahmud’un eserinde bu yafgu

olarak görülür.

Yabgu unvanı, henüz devletleşme

olmadan önceki dönemden itibaren

hükümdardan bir rütbe aşağı, yüksek bir

unvan olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kelimenin anlamı konusunda tam bir fikir

birliği yoktur. Bunun Çince transkripsiyonu

olan xihou ‚birleşik, yönetici‛ gibi bir anlama

sahipti. Yabgu için de ‚yönetici‛ anlamında

İranî veya Altayik bazı kökler teklif edilmiştir.

ABSTRACT

The title of yabghu is not a Turkic origin

and possible is related one to the Sakas. In

the Chinese sources some titles such as xihou,

shehu and yehu used for non-Chinese persons

in China and for the leaders of nomadic

peoples, and also some words such as zaoou

and hiaou on the Kushan coins are a kind of

deformed ones of the name yabghu. The use

of the title of xihou among the nomadic

peoples is begining in nomadic titulature,

together with conquering of Bactria by the Da

Yuezhi and founding of the Five Xihous by

them in Daxia.

Among the Kangju, Wusun and the

Hunas, the word yabghu is also seen as

yavuha, iabgo, zaboho etc. in Greek or Brahmi

script. Its re-using in the titulature of the

members of the nomadic states is during the

periods of the Hephthalites, Turkish

Kaghanates, Khazars, Karluqs, Kimaks and the

State of Oghuz Yabghus. The various sources

relating to those periods give it as Jebu,

Jibghu, Ziebel and Silziboulos but in various

languages and scripts.Even Zhaowu in Chinese

sources and Jamuk in Islamic sources are

related directly to just yabghu term. In the

Islamic period, the word yabghu continued to

use in Turkish titulature as a title. In DLT by

Mahmud of Kashghar it is seen as yafghu.

As for its degree in the Turkish titulature,

from the earlier periods before the foundation

of a state on, it was a title of secondary one

after the ruler, that is, kaghan or khagan, but

a high title. There is not a general opinion

about its meaning. Some scholars are opinion

that it has a meaning as its Chinese



Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, (tezcanm@isbank.net.tr)

306* TAED 48 Mehmet TEZCAN

Anahtar Sözcükler: Yabgu, Xihou, Yuezhi,

Kuşan, Daxia, Bactria, Huna, Eftalit, Türk.

equivalent xihou, ‚united, lord, marquis‛. The

name of yabghu had an Iranic or Altaic origin

according to some scholars.

Key Words: Yabghu, xihou, Yuezhi, Kushans,

Daxia, Bactria, Hunas, Hephthalites, Türks.

Giriş

Karahanlılar Tarihi, Oğuz Yabgu Devleti ve Türk Unvanları hakkındaki

çalışmaları esnasında diğer unvanların yanısıra yabgu unvanı, bunun gerek İslâm

öncesi, gerekse İslâmî ilk Türk devletlerindeki muhtelif versiyonları hakkında ilk

çalışmaları yapan âlimlerden biri Prof. Omeljan Pritsak’dır (Mesela bk. Pritsak

1951; Pritsak 1952). Bu konudaki diğer çalışmalar da VIII. yy.daki Orhon

kitabelerine ve, o dönemden başlayarak, X. ve XI. yy.lardaki ilk Müslüman Türk

devletleri hakkındaki kaynaklarda bulunan bilgilere ve bunların yorumlarına

dayanmaktadır. Halbuki bu unvan, oldukça daha eski tarihlere uzanmakta ve

Orta Asya’daki ilk göçebe devletlerin tarihine kadar geri gitmektedir. Bu

yazımızda biz, M.S. I. yy.dan itibaren Orta Asya’nın batısında ve Hint kıtasının

kuzeyinde bir devlet kuran Kuşanlarda ve VIII. yy.daki Türk Kağanlığı devrinde

de kullanılan dört önemli unvandan biri olan yabgu unvanı üzerinde duracağız.

1. Yuezhi’lar ve Kuşanların Erken Tarihleri Hakkında

Kuşanların kurulmasında Çin kaynaklarına göre en önemli unsuru teşkil

eden Yuezhi’ların anavatanı, Çin kaynağı SJ’nin kaydına göre, Çin’in kuzeybatısında

Gansu koridorundaki Qilian dağları bölgesi idi ve M.Ö. II. yy.ın

başlarında refah içerisinde yaşıyorlardı (Pulleyblank 1983: 457). Xiongnu (Asya

Hunları) shanyu’sü Modu / Maodun (M.Ö. 209-174) ve halefi Laoshang (M.Ö.

174-160) shanyu’ler devrinde Xiongnu’lardan çeşitli dönemlerde yedikleri üç ağır

darbeden sonra (bk. Tezcan 1996: 110-112, 116-117, 119-125; Narain 2000: 23-26, 30;

Thierry 2005: 440-451, 491-492; Benjamin 2007: 66-69, 89-94, 114-116; Csornai

2009: 39-40) Da Yuezhi’lar (Büyük Yuezhi) adıyla M.Ö. II. yy. ortalarına doğru

önce Tanrı Dağları bölgesine, daha sonra Batı Türkistan’a göç ettiler. Buralardaki

ikametleri esnasında bölgede bulunan Sai’ler (Saka) ile irtibat kurdular. Zhang

Qian’in bize bıraktığı Batı Bölgesi Raporu’nun (Dayuan kısmı) SJ’deki

versiyonuna göre,1

Sai’leri yerlerinden süren Da Yuezhi’lar, onların daha güneye

1

Zhang Qian’in SC 123’de yer alan bu raporunda Sai (Saka)’lere saldırıldığı hakkındaki bilgi, aynı

rapora dayanan HS 61’deki Xiyu (Batı Bölgeleri) kısmında yoktur. Bu bakımdan K. Enoki gibi

bazı bilginler, Sakalarla Yuezhi’lar arasındaki çarpışma senaryosunu reddederek, Yuezhi = Saka

eşitlemesini kabul edilebilir bulmuşlardır. Bu ise Da Yuezhi’lardan getirilen Kuşanların Saka

bağlantılarını daha da güçlendiren bir durum ortaya koymaktadır.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 307

ve batıya, Keşmir, Kuzey Hindistan ve Sakastana (Sicistan / Sistan) bölgelerine

kadar yer değiştirmelerine sebebiyet verdiler. Bactria ve Sogdiana bölgelerinde

kurulmuş bulunan Hellenistik Bactria Grek Devleti (Yavāna)’ni M.Ö. II. yy.ın

ikinci yarısında yıkan Da Yuezhi’lar,2 HS 96A’ya göre, Bactria (Çin kaynaklarına

göre Daxia)’daki fetihten sonra bölgeyi beş ayrı xihou / yabgu’luğa ayırdılar.3 HS

96A’ya dayanan HHS 118 (Xiyu bölümü)’e göre bunlar birbirlerinden müstakil,

ama hepsi de Da Yuezhi’lara tâbi idi (Frye 1984: 251; Frye 1996: 456; Yu 1998:

28-29, 41; Yu 2000: 27; Cöhce 2002: 817; Kumar 2005: 8-9; Thierry 2005: 493,

498).

4

100 yıl kadar sürecek bir ‚Beş xihou / yabgu’luk‛ döneminden sonra M.S.

I. yy.da Kuşanlar (Guishuang) diye anılacak olan devleti kurdular. Batı

kaynaklarında ise bu Bactria Grek Krallığı’nın, Yaksartes (Sır-Derya) ötesinden

gelen, ama hepsi de Aral Gölü ve çevresinde oturan ve bir kısmı da Saka

kavimleri çevresinden gelen muhtelif kavimler tarafından5

yıkılmış olduğu

anlatılır. Bununla beraber, Yuezhi’lar, buradaki şehirleri kendi hallerine

bıraktıkları gibi onların tanrılarını, bazı dinî ve kültürel geleneklerini

benimsediler. Grekler gelmeden önce Bactria’da yaşayan kavimler, bizzat kendi

dil ve kültürlerini nasıl muhafaza ettilerse, Yuezhi’lar gelmeden önce ve geldikten

sonra buradaki göçebe gruplar da bunları muhafaza ettiler (Liu 2010: 45).

Kuşanlar, Taksila’daki hükümdarlığı sırasında Hindistan’daki eski Saka

Krallığı topraklarının bir kısmını zaptederek Krallar Kralı unvanını almış olan

Indo-Parth (Çin kaynaklarında: Anxi / Arşak, Hind kaynaklarında: Pahlava)

hükümdarı Maharaja Gondophares’in ölümünden (M.S. 20-46 civarı)6

sonra ise

Hindukuş Sıradağları güneyine inip Gaofu (Kabil)’yu ele geçirdiler ve Hindistan

2

Bactria Grek Krallığı’nın, Çin kaynaklarında Da Yuezhi, Batı kaynaklarında ise dört veya beş

farklı göçebe kavim (Saka menşeli?) tarafından yıkılması hakkında bk. Konukçu 1973: 7; Tezcan

1996: 151-152, 162-163; Tezcan 2004: 154-158; Benjamin 2007: 184-191.

3

Bu beyliklerin, isimleri, B. Karlgren’e göre Erken Orta Çincedeki (EMC) muhtemel telaffuzları,

bulundukları yerler ve bu konudaki muhtelif görüşler için bk. Yu 1998: 25-28; Tezcan 1996:

197-225; Ray 2004: 68-69, 91; Csornai 2009: 39.

4

Yu Taishan, HHS 88’deki kayda göre, Beş Xihou’nun hepsinin de Da Yuezhi olduğunu gösteren

hiçbir ifade olmadığını; ‚bunların hepsinin aslında Yuezhi halkı olmayıp Daxia devleti

içerisindeki halk‛ olduğu görüşündedir. Da Yuezhi’lar, bölgede daha önce bulunan önceki

küçük beylikleri tamamen ortadan kaldırmamışlar, sadece kendilerine tâbi hale getirmişlerdi.

Çünkü Beş Xihou veya en azından bunlardan bazıları, Yuezhi’lar Daxia’yı fethetmeden de orada

bulunuyorlardı. Bölgedeki İskit ve Saka varlığı ise açıkça Kuşanların hakimiyeti altında olup,

Yuezhi’larda xihou kelimesinin görülmesi de onların bu bölgeye gelmesinden sonraya

rastlamaktadır (2011: 2-3; Hill 2003).

5

Bunlar, Strabon ve Pompeius Trogus’un eserlerinde Asiani, Pasiani, Tokhari, Sakarauli

(Strabon’a göre, ‚ve Sakai‛)’ler olarak zikredilmektedir. Çin ve Batı kaynaklarına göre Bactria ve

Sogdiana’nın göçebeler tarafından yıkılması, buna iştirak eden kabileler ve kimlikleri hakkında

bk. Narain 2000: 38-39; Tezcan 2004: 155-161; Yu 2011: 5-7; Loeschner 2008: 12-13.

6 Gondophares’in saltanat yılları, kullanılan kronoloji sisteminden dolayı tartışmalıdır. En yakın

teklif olarak bk. Bivar 2007: 30-31.

308* TAED 48 Mehmet TEZCAN

bölgesindeki fetihlerine başladılar. M.S. III. yy. ortalarına kadar bölgede

hakimiyetlerini devam ettiren Kuşanlar, gerek İran, gerek Hind, gerekse GrekoRoman

tesirler altında çok sayıda dinî, siyasî, kültürel, edebî ve ikonografik

unsurlar almışlar ve bunları kendi içlerinde uyumlu bir biçimde mezcederek

kendilerinden sonraki diğer hanedan ve devletlere taşımışlardır. Sadece,

kullandıkları unvanlardaki çeşitliliğe bakıldığında (mahārāja rājātirāja, šaonano

šao, basileus basileon, kaisara, devaputra) bile ne kadar farklı bir kültür

zenginliğine sahip oldukları görülebilir (Bk. Konukçu 1973: 25; Christian 1998:

213; Narain 2002: 273).

2. Kuşanlarda Bactria-Grek (Yavāna) ve İran Tesirleri

M.Ö. II. yy.ın sonlarından M.S. I. yy. başlarına kadar Batı Türkistan

sahasındaki yerlerinde yaklaşık 100 yıl kadar beş ayrı Yuezhi beyliğinden biri

olarak yaşayan Kuşanlar, bu tarihlerde başlarında Qiujiuque (Kujula Kadphises)

olmak üzere, diğer dört beyliği birleştirerek devletlerini kurdular. Kuşanların bu

yüzyıllık beylik dönemine Çin kaynaklarındaki ‚Beş xihou‛ tabirinden dolayı ‚Beş

Yuezhi Yabguluğu‛ dönemi adı verilmektedir.7

Bu beyliklerin, en azından ilk

dönemlerde, bölgede daha önce yaşamış olan Bactria Greklerinin tesirleri altında

bulunduğu, bırakmış oldukları para örneklerinden de anlaşılmaktadır. Bactria

bölgesinde bulunan bu döneme ve göçebelere ait olduğu sanılan sikkelerin, Grek

paraları örnek alınarak bozuk taklitlerinin çıkarıldıkları; aynı şekilde ilk Yuezhi

yabgularından ‚Heraus‛un parasının da gerek tip, gerekse üzerindeki yazılar ve

kullanılan unvanlar olarak Bactria Grek hükümdarlarının örneklerine göre

çıkarıldıkları görülmektedir (Zeimal 1983: 246).

Çin kaynaklarına göre, Weishui (Oxus / Amu Derya)’in kuzeyinde

karargâhlarını kurarak burada yerleşen Yuezhi’lar, birleşmiş bir yapıya sahip

değillerdi; beş ayrı kabile grubu / yabgu’luk şeklinde organize olmuşlardı ve

diğer beylikleri gevşek bir yapıda idare ediyorlardı. Kuşanların ilk hükümdarı

olan Kujula Kadphises’in M.S. I. yy.ın ilk yarısı içerisinde, güneye inerek diğer

dört Yuezhi xihou / yabgu’suna saldırması ile onları itaat altına alarak istiklalini

ilan edip devletini kurması (Frye 1962a: 201) arasında geçen yaklaşık 200 yıllık

dönem hakkında başka bilgi yoktur.8

Elimizdeki arkeolojik belgeler ve para

7

Bu Beş Yuezhi beyliği dönemi ve muhtemel yerleri hakkında bk. Konukçu 1973: 9; Hulsewé

1979: 121-123; Tezcan 1996: 196-225; Narain 1982: 175-183; Narain 2000: 40-50; Thierry 2005:

462-475; Grenet 2006: 325-341; Loeschner 2008: 5-6. Bazı bilginlere göre, Yuezhi (Kuşan)’lar

Bactria bölgesine geldiklerinde bölgede zaten Beş yabgu’luk vardı ve bunların oluşması onların

buraya gelişi ile ilgili değildi. Bk. Puri 1994: 247.

8 Çin kaynaklarından HHS’da bu dönem, yaklaşık 100 küsur sene olarak ifade edilmektedir. D.

Christian, Kujula Kadphises’in devleti kurmasını M.S. aş.yk. 50 yılı olarak kabul ederek, arada

geçen zamanı da tahminen 200 yıl olarak hesaplamaktadır. Bk. Christian 1998: 211-212.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 309

buluntuları ise beylikler dönemine kısmen ışık tutabilecek durumdadır. Bugün

elimizde, herbiri Grek tesirinde yapılmış birçok para bulunmaktadır ve bunların

üzerindeki bazı yazılar da bize Kuşanların beylikler dönemi ve bu dönemde

kullanmış oldukları bazı unvanlar hakkında fikir yürütmemizi sağlamaktadır.

3. Xihou / Yabgu Unvanının Xiongnu, Beş Yuezhi Beylikleri ve

Wusun’lardaki Karşılıkları

Çince xihou 翖 侯 ismi, Çin kaynağı SJ’nin 110. (Xiongnu), 21. ve 5.

(General Wei Qing) bölümlerinde, ayrıca Batı Barbarları (Hu)’nın küçük kralı

Zhao Xin münasebetiyle, HS’nun 96A (Xiongnu) HHS’nun ise HS 96A’ya

dayanan 118. bölümlerinde (Xiyu: Batı Bölgeleri) geçer (Humbach 1966: 26;

Doerfer 1975: 128; Davary 1982: 297; Hill 2003); ama daha çok, Hunların Batıya

çekilmeleri ile birlikte onların Batı kısımlarında ve bilhassa Yuezhi’lardaki Beş

Beylikte görülmektedir. Yuezhi’ların Bactria bölgesine gelmelerinden sonra

burada kurdukları beyliklerin isimleri yanında beylerinin unvanları olarak Çin

kaynaklarında geçen bu xihou kelimesine, Xiongnu’ların batıya kaymalarından

sonra onlarda görülen shehu ve daha çok da yehu unvanı münasebetiyle yeniden

rastlanmaktadır. Daha sonra, Wusun hükümdarlarının unvanları arasında da

xihou unvanı görülür.9

Yuezhi’lar, Daxia’ya geldikleri zaman ise mahallî âdete uyarak bu unvanı

kullanmış olabilirler. Veya, hem Yuezhi, hem de Daxia bölgesi halkı için genel bir

unvan da olabilir. Fakat Yuezhi’lar Daxia bölgesine gelmeden önce xihou

unvanının onlarda kullanıldığına dair bir bilgi olmadığı ve Zhang Qian’in

seyahati hakkında bilgi veren SJ 123’de de bu unvandan bahsedilmediğine göre

demek ki unvanın illâ da Yuezhi’larla doğrudan bir bağlantısı olması gerekmiyor.

Muhtemelen, ‚Yuezhi’lar Daxia bölgesine geldiklerinde bu xihou’lar henüz

mevcud değildi‛ (Yu 1998: 41, n. 35; Yu 2011: 3). Daxia’daki Beş Xihou’luk / Beylik

döneminde bu xihou’ların Yuezhi’lara tâbi olduğu belirtilmekle beraber, hepsinin

Yuezhi asıllı olduğundan bahsedilmiyor. Yu Taishan’ın dediği gibi bu Beş

xihou’luk, Yuezhi’ların Daxia bölgesinde uyguladıkları bir düzenleme de olabilir,

ama Yuezhi müessesesiyle hiçbir alakası yoktur. Buradan, xihou müessesesinin

daha önce bölgede mevcud olduğu veya xihounun kelime anlamı itibariyle

‚birleşik, müttefik, sahip‛ gibi bir manaya sahip olduğu, Kuşanlar da bu beş

beyliği birleştirdikten sonra xihou’luğun bir müessese olarak başta HS olmak

üzere Çin kaynaklarında zikredilmeğe başlandığı sonucuna varılabilir.

10 Unvan,

9

Xihou unvanının Yuezhi, Kangju ve Wusun’larda görülmesi hakkında bk. Pulleyblank 1966: 28;

Pulleyblank 1968: 250-254; Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available at www.iranica.com

10 N. Sims-Williams, bu kelimenin Çincede ‚müttefik prens‛ anlamında olduğunu belirtmiştir.

Sims-Williams, kelimenin aslında Çin menşeli olduğu üzerinde duran Humbach gibi bilginler

310* TAED 48 Mehmet TEZCAN

Sakalar döneminden beri bölgede daha önce mevcud olmuş olmalıdır. Kuşanların

da Sakalarla bir tür etnik ve kültürel akrabalığı olduğuna göre,11

unvanın

Sakalarla ve İran kültür tesiriyle bir alakası olabilir. Xihou unvanı eğer yabgu

kelimesinin vaktiyle Çinceye uyarlanmış bir şekli idiyse, biz de bunun Kuşanlar

gelmeden daha önce bölgede mevcud olduğu görüşündeyiz. Çünkü Hunlar ve

Türkler de ancak Batıya kaydıktan ve Soğd ve İranî kültür ile etkileşim içine

girdikten sonra bu tür unvanları kullanmaya başlamışlardı.

Fakat birçok araştırıcı, hem xihou, hem de shehu unvanının, Çincede

özel bir anlama sahip olmayıp yabgu karşılığı olduğunu ve kelimenin Çinceye

uyarlanmış şeklinden ibaret olduğunu belirtmişlerdir. Onlara göre, xihou

kelimesi Eski Çincede (OC) ve Orta Çincede (EMC) yabgu’ya benzer bir şekilde

telaffuz edilmekteydi.

12, Türklerdeki shehu ve yabgu unvanları münasebetiyle

Xiongnu’lardaki shanyu unvanı üzerinde de durmak gerekir. Shanyu, M.Ö. III. yy.

ortalarından itibaren Kuzey Çin’de ‚Savaşan Devletler Devri‛nde ortaya çıkmıştır

ve Xiongnu’larda yüksek hükümdarlık unvanı olarak görülür; bu unvan, M.S.ki

Proto-Moğol ve Türk devirlerinin Kagan unvanına

13 karşılıktı. Xiongnu’lardaki

Shanyu unvanının Tanhu ve Shenhu şekillerinde farklı okunuşları hususunda J.

Marquart, kelime başında farzettiği d- harfinin daha sonradan y-’ye dönüştüğünü

varsayarak burada yapagu / yabgu kelimesinin fonetik yönden farklı bir

transkripsiyonunu görmüştü (Markwart 1929: 87).

14 Fakat Menges, Modern

tarafından, Çince xi ‚birleşik, müttefik‛ olarak, hou ise bir unvan olarak genellikle ‚marquis‛

anlamında tercüme edildiği için bu görüşü sadece biraz değiştirmiştir. Bk. Bosworth 2007,

‚JABḠUYA‛, EnIr, available at www.iranica.com . Çin kaynaklarında xihou unvanı, Yuezhi,

Kuşan ve Wusun’larda ortaya çıkması ve bu konulardaki tartışmalı görüşler hakkında bk. Hill

2003 (http://depts.washington.edu/silkroad/texts/hhshu/hou_han_shu.html); Thierry 2005: 463,

dn. 55.

11 Kuşanların Saka menşeli ve Bactria Grek Krallığı’nı yıkan dört Saka boyundan biri olabileceği

hakkında en son görüşler için bk. Yu Taishan 2011: 6, 15, 18 (dn. 13).

12 Xihou kelimesi için OC: *qʰəp *gˁo; EMC: Karlgren’e göre: *xiəp γəu, Pulleyblank’a göre: xipγəԝ;

Baxter-Sagester’e göre: xip huw. Bk. Ulving 1997: 4301.2901; Pulleyblank 1991: 332.125

(Pulleyblank’ın eski teklifi için ayrıca bk. 1962: 95; 1966: 28); Hulsewé 1979: 121, n. 288;

Yoshida 2003: 45; Baxter-Sagart 2011: 68, 162; Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available at

www.iranica.com Macar bilgini Géza Képes, Macarcadaki ‚jobbágy‛ kelimesini aslında ‚sahip‛

anlamında olarak, Çinceye xihou şeklinde transkribe edilen Eski Türkçe bu yabgu sözünden

türetmektedir. Bu konuda bk. Csornai 2009: 40, n. 31.

13 Shanyu unvanının Türkçe, ilk olarak Xianbei’ler tarafından kullanıldığı anlaşılan Kagan’ın ise

Moğolca olduğu ve aralarındaki münasebet hakkında, K. Shiratori’den sonraki bir araştırma için

bk. Taskin 1986: 213, 217.

14 Eski Çincede kelime başındaki *d- nin durumu hakkında bk. Csornai 2009: 33, n. 9.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 311

Çincede shanyu olarak okunan kelimenin15 Karlgren’in verdiği Arkaik (*d’yangiwo)

ve Eski Çincedeki (*źyān-yiu) okunuşlarını da dikkate alarak bu ayniyet

fikrine biraz şüpheli bakmıştır (Golden 1980: 190). Bu yabgu / xihou unvanı,

Tang dönemi kayıtlarında, Batı Türkleri’nden bahsedilirken zaman zaman Shihou

/ Shehou / Yehu şeklinde de görülür (Chavannes 1941: 95-96 ve n. 1, 3; Doerfer

1975: 130).

16 Kuşanların vaktiyle Türk menşeli olarak gösterilmesinde kullanılan

bir delil olması münasebetiyle xihou kelimesine uzunca temas eden Humbach,

bunun bazılarının iddia ettiği gibi Türkçe veya İran dilinden alınmış olmayıp

Çince olduğu görüşündedir (1966: 26). Aslında ise bu kelime, Çinli olmayan

hükümdarlarca kabul edilen ve sinologlar tarafından da Çinceye yabancı menşeli

bir kelime olarak xihou olarak transkribe edilen bir unvandı.

Xihou kelimesi, Kuşanların ilk hükümdarı Kujula’nın Kharosthice yazılmış

sikkelerinde geçen yavuga unvanının Çince karşılığıdır ve bu unvan daha sonra

yabgu şekliyle erken dönem Türk unvanı olmuştur (Frye 1962a: 201-202).

Kelimeyi Toharca ile irtibatlandıran Pulleyblank’a göre ise xihou kelimesi, Orta

Çincedeki eski şekli ile (hiəp-hu / śiəp-hu) Kujula Kadphises’in sikkelerindeki

yavuga ve ismi verilmeyen bir Kuşan hükümdarının sikkesindeki ΙΑΠΓΥ ile aynı

şeydi (Pulleyblank 1962: 95).

17

4. Xihou / Yabgu Unvanının Sakalarla İlişkisi Hakkında

Çinli tarihçi Yu Taishan’ın görüşüne göre, xihou unvanının menşei

konusunda şu ihtimaller üzerinde durulabilir: xihou / yabgu, Daxia / Bactria

bölgesine Yuezhi’lar tarafından getirilmiş olabileceği gibi, daha önce orada

bulunan (Saka ve İskit menşeli) bir unvan da olabilir. Sakaların Kuzey Hindistan

bölgesindeki hakimiyetleri dönemine ait çok sayıda sikke ve kitabeleri mevcuttur,

ama bunlarda onların doğrudan yabgu unvanını kullandıklarına dair açık bir bilgi

yoktur. Hint kaynaklarına göre Sakaların bilinen ilk hükümdarı kabul edilen ve

Pencap bölgesinin de ilk Saka kralı olan Büyük Kral Maues (veya Moga)

döneminde (M.Ö. I. yy.ın ikinci yarısı sonları ile M.S. I. yy.ın ilk yarısı)18 ona tâbi

olan Saka Liaka Kusulaka’nın oğlu ve Taksila satrapı Mahaksatrapa Patika’nın,

yabgu / yavuga karşılığı olabilecek yauva (veya zauva) unvanını kullandığı

15 Shanyu unvanı, bugün sinologlar tarafından artık shanyu şeklinde değil danyu olarak

okunmaktadır. Bk. Ulving 1997: 6892.2222 (tân giwo); Csornai 2009: 39 (Csornai’de: danhu).

OC: chanyu: *dˁar *Gᴡa (Baxter-Sagart 2011: 95.122).

16 Shehu unvanıyla anılan Batı Türk kağanlarının bir listesi için bk. Chavannes 1941: 312, 98

(Index).

17 Pulleyblank’ın yeni teklifi ise xip-γəԝ şeklindedir. Bk. n. 10.

18

 Kuzey-batı Hindistan’da Gandhara ve Taksila bölgelerindeki ilk Saka hükümdarı olarak Maues,

dönemi ve saltanat yılları hakkında bk. Cöhce 2002: 816; Chaurasia 2008: 141.

312* TAED 48 Mehmet TEZCAN

biliniyor.19 Maues ise sikkelerinde Grekçe olarak Basileos Mauou ve Basileos

Basileon Megalou Mauou, Hintçe olarak ise Kharosthi yazısıyla önceki unvanın

tercümesi şeklinde rajatiraja mahatasa Moasa (Krallar Kralı Büyük Maues)

unvanını kullanmıştır (Chopra vd. 2003: 116-117). M.S. I. yy.ın ilk çeyreği

içerisinde yine Taksila bölgesinde hüküm süren Yuvaraja Khara(y)osta’nın

Mathura ‚arslanlı başkent‛ kitabelerindeki unvanı da, yabgu ile alakalı olduğu

için ‚yabgu-kral‛ (yaguramna) olarak çevriliyor (Bühler 1894: 530, 534, 536;

Konow 1969: 48-49; Neelis 2011: 122-123 ve dn. 167).20

5. ‚HERAUS‛un Paralarında Yabgu Unvanı

Kuşanların ilk yabgusu ve daha sonra gelen hükümdarların seleflerinden

biri kabul edilen ve bilhassa Tacikistan sahasında çok sayıda gümüş para

bastıran kişi de, muhtemelen bir Yuezhi veya Saka idarecisi idi ve ilim âleminde

genellikle ‚Heraus‛ olarak isimlendirilmektedir. Bunun gümüş

tetradrahmalarında ve bakır obollerinde yabgu unvanı görülmektedir. Ön

yüzünde bir hükümdar tasviri, arka yüzünde ise sağa doğru giden bir atlı

resminin etrafında: TYPANNOUNTOS HIAOY / HPAOY [SANABOY] KOPPANOY

‚Hüküm süren Kuşan yabgusu [Sanab]nun‛ yazısı okunabiliyor (Cribb 1993: 118,

124-130; Frye 1996: 456; Narain 2000: 50; Falk 2010: 77).

21 Sikkeler üzerinde

‚yabgu‛ karşılığı olan kelime, Grek harfleriyle HPAOY / HEPAOV (veya

*HÞAOY

22

) şeklindedir. Daha eski çalışmalarda ise HPAOY kelimesi, MIAOV

(Miaus) olarak teklif edilmişti. Bu imlanın, ‚yabgu‛ kelimesinin Grek diline

uyarlanmış bozuk bir şekli olduğu bugün için genel olarak kabul edilmekle

birlikte tam olarak ne şekilde okunması gerektiği, XIX. yy.dan beri tartışılmakta

19 Patika, Taksila’da bir Saka satrapı idi; onun bir bakır levhasında da bu unvan karşımıza

çıkmaktadır. Bk. Narain 1982: 184, n. 18. Ayrıca bk. Konow 1969; Tezcan 1996: 354. Maues ve

Saka Patika hakkında bk. Tripathi 1992: 212-215.

20 Bk. Fleet 1904: 703-704.

21 ‚Heraus‛un bu tip sikkelerinde, standart Grek alfabesinde -ş- harfi olmadığı için, onun yerine

iki defa Grekçe –rho- harfi kullanılmıştır. ‚Heraus‛ tipi sikkelerin güzel bir tasviri ve üzerindeki

yazılar hakkında mesela bk. Davidoviç 1979: 17-32, 437-438; Cribb 1993: 125-131.

22 Bu son okunuş şeklinde, muhtemel bir Þ (ş) harfi ile birlikte, daha sonra Kuşan, Alhon / Hun,

Eftalit ve Toharistan Türk yabguluklarında da rastlanan ÞAO (Şao) ve Šāhi (Şāhī) unvanı

görülebilir. Bu gibi hanedanların sikkelerinde, şao unvanı Brahmi harfleriyle yabgu’nun

muhtelif versiyonları (Šāhi javukha, Šāhi jaükha, Šāhi javūkha) ile birlikte geçer. Bk. Göbl 1967:

64, 65, 70, 80, 92, 101. Unvanlarında şâhî kelimesini kullandıkları ve Türk aslından geldikleri

için ‚Türk-şâhîler‛ olarak da isimlendirilen Kâbil-şâhîlerin Kuzey Hindistan’daki hakimiyet

dönemleri hakkında bk. Harmatta – Litvinsky 1996: 375-383; Konukçu 2002: 846.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 313

idi. ‚Heraus‛ paralarının arka yüzünde bu unvanın Grekçeye bir tür tercüme

edilmiş şekli ve aynı anlamda TYRANNOUNTOS (hüküm süren) yazısı vardır.

23

Çincedeki xihou kelimesinin, bu bozuk imlalı ‚yabgu‛ unvanının Çince

şekli olduğu sanılıyor. ‚Heraus‛un kimliği konusunda ise, bunun ayrı bir

hükümdar (yabgu) olduğu gibi, ilk Kuşan hükümdarı ve ‚Kuşan‛ ismiyle de

anılan Kujula Kadphises’in yabguluk döneminde çıkardığı paralarında kullandığı

unvanı olduğu (Cribb 1993: 133; Loeschner 2008: 11) şeklinde farklı görüşler

mevcuttur.

24 Fakat buradaki HIAOY / HPAOY / HÞAOY unvanından, Kujula’nın

sikke ve kitabelerinde de kullanılan ZAOOY’ya doğru bir geçiş olduğu da

görülüyor. Bu da belki bizi, Çin kaynaklarında bir Soğd aristokrat ailesi olarak

rastlanan ve bizim daha sonra aşağıda ele alacağımız Zhaowu ismine götürebilir

(Loeschner 2008: 11).

6. Kuşan Hükümdarlarının Sikke ve Kitabelerindeki ZAOOU ve YAVUGA

Unvanları

Kuşan paralarında ve kitabelerindeki Kujula Kadphises (Çin kaynaklarında

Qiujiuque), ilk Kuşan kralı olarak zikredilmektedir. Muhtelif varyantlarıyla

birlikte Kujula, paralarında, gerek Kharosthi, gerekse Grek harfleriyle: Kujulakasa

Kusana yavugasa, ΚOΖOΥΛΟ ΚΑΔΦΙΖOΥ ΚOPΣNA / ΚOΖOΛA ΚΑΔΑΦΕΣ

XOPANΣΥ ZAOOY gibi ifadeler kullanmıştır (Marquart 1898: 69-70; Konukçu

1973: 17; Shrava 1985: 15-17; Thierry 2005: 471).

25 Yabguluktan krallığa geçiş

döneminden ve büyük fetih faaliyetlerinden sonra Kujula, MAHARAJA (Büyük

Kral), RAJATİRAJA (Krallar Kralı) ve DEVAPUTRA (Göğün Oğlu) gibi büyük

unvanlar kullanmıştır (Konow 1969: lxiv; Shrava 1985: 15-17; Shrava 1993: 170,

171-172; Falk 2010: 76-78). Ancak onun ilk dönemlerine ait gerek paralarında ve

gerekse kitabelerinde yabgu unvanına da rastlanmaktadır: Paralarının arka

yüzlerinde XOPANCY ZAOOY (Kuşan yabgu’su), tarihsiz olan ve Kharosthi yazısı

ile yazılmış kitabelerinde ise KUSHANA YAVUGA (Kuşan yabgu’su) yazısı vardır

(Marquart 1898: 70; Shrava 1985: 15; Shrava 1993: 137). Vaktiyle Cunningham’ın

belirttiği gibi, ‚Yabgu‛ anlamındaki ZAOOY veya Zavu ifadesi, Çin yıllıklarında

geçen ve daha sonra bahsedeceğimiz Zhaowu kelimesinin Grekçeleşmiş bir şekli

de olabilir (Loeschner 2008: 11-12). Öyle anlaşılıyor ki karyerine yabgu unvanı ile

23 ‚Heraus‛ ve sikkeleri üzerindeki yazılar hakkında bk. Davidovich 1980: 156-166; Cribb 1993:

127-133.

24 ‚Heraus‛ için önerilen muhtemel bir tarihleme, onu M.Ö. 10 - M.S. 20 / 30 tarihlerine, eğer

ondan farklı bir hükümdar idiyse Kujula’yı da 20 / 30-60 / 78 arasına koymaktadır (bk.

Loeschner 2008: 26-27).

25 Kujula Kadphises’in sikkelerinde gözüken Zaoou, Grekçe *zaoos veya *zaoēs kelimelerinin

genitive hâlidir. Bk. Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available at www.iranica.com

314* TAED 48 Mehmet TEZCAN

başlayan Kujula’da, Hindistan bölgesindeki büyük çaplı fetihlerinden sonra

yavuga / yaüa / yabgu unvanından, maharaja ve rajatiraja, hatta devaputra

(Tanrının oğlu) gibi diğer daha büyük unvanlara bir geçiş olmuştur (Konow

1925-26: 277-279; Konow 1969: lxv; Narain 2002: 273; Thierry 2005: 472).

26

7. Eftalitlerde Yabgu Unvanı

Kuşanlardan sonra M.S. V. yy. ortalarından itibaren Bactria, Sogdiana ve

Kuzey Hindistan’a ve Doğu Türkistan’ın da bir bölümüne hâkim olan Eftalitler,

VI. yy.ın ortalarında Türk Kağanlığı döneminde onlar tarafından yenilmekle

beraber bazı beylikler halinde bilhassa Amu Derya’nın kuzeyindeki sahalarda ve

Çaganiyan’da Türk hakimiyeti altında, onlara vergi vererek VIII. yy.da bile

varlıklarını sürdürmüşlerdir. Kuşanların dil ve alfabe mirasını devam ettiren

Eftalitler, sikkelerinde ve kendi dönemlerine aid bazı belgelerde, Kuşanların

kullandıkları tegin ve yabgu gibi bazı unvanlara yer vermişler, mahallî

hükümdarların ismiyle Sasani tipinde paralar çıkarmışlardır.

Kuşan menşei üzerinde durduğumuz yabgu unvanı, onların siyasi

bakımdan devamı olan Eftalitlerde de görülmektedir (Pritsak 1952: 88). Eftalit

sikkelerinden biri üzerinde, vaktiyle Junker’in yayınlamış olduğu bir sikkeye

nazaran Pehlevi harfleriyle ypgu (Grekçe ίοπγο) kelimesinin mevcut olduğuna

dair gerek Ghirshman, gerekse Altheim vaktiyle bazı fikirler beyan etmişlerdi.

Ghirshman, CPI IAΠΓV ŠAHO şeklinde gösterdiği bu metni VII. yy. ortalarına

ait Batı Türkleri’nden bir idarecinin parası olarak yorumlarken (Ghirshman 1948:

50-51, fig.53; Clauson 1972: 873), Altheim’a göre ise, bunu yabgu veya yaβago

şekillerinde de okumak mümkündür (1959: 255; 1962: 310; Frye 1962b: 357).

Konuyu daha sonra yeniden ele alan Göbl, burada Junker’in ve Ghirshman’ın

dediği şekilde bir yazı ve yabgu kelimesi okumanın mümkün olmadığını

söyleyerek bunun yerine Baktria yazısıyla: CPI TOΓINI ÞOYO (Sri togini şono)

ve Brahmi yazısıyla: ŚRĪMĀ DIVE/PARE ŚRĪ (srima dive/pare sri) okunuşunu

önermiştir (Göbl 1967: 140-141).

Bu münasebetle, yabgu unvanının muhtelif versiyonlarıyla Tegin-şahiler

sülalesinde de kullanıldığını söylemeliyiz. Tegin-şâhîler sülalesi, Barha Tegin’in

oğlu olup 719 yılından beri Kabil ve Gandhara bölgesini idare eden Teginşah

26 Kujula’nın Keşmir’de öküz ve deve tasvirli sikkelerinde gözüken bu devaputra unvanı, H.

Falk’ın görüşüne göre, Roma İmparatoru Augustus tarafından kullanılan divi filius unvanının

doğrudan bir adaptasyonudur, çünkü Kujula, bazı bakır paralarında Roma İmparatoru

Augustus’un resmini de taklit etmişti: Bu şekilde Augustus, M.Ö. II. yy.da Mithradates

sülalesinden beri İran hükümdarlarınca kullanılan theopatōr sıfatına bir misilleme yapmak

istemiş olabilirdi (Falk 2010: 77-78).

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 315

tarafından kurulmuştur. Çince kaynaklarda ve Bactria dilindeki bazı kitabelere

göre, Tegin (tagino) ve Şâh (sha, şano) gibi unvanların yanısıra bunların

bulundukları bölgedeki bazı yer isimleri, şahıs isimleri / unvanlarda (*Jaguda <

Javula, Ziivyl, Jibul < *Zibil) yabgu kelimesini çağrıştıran kelimeler vardır (bk.

Esin 1978: 244, n. 37; Harmatta – Litvinsky 1996: 375-379). Yukarıda bahsedilen

sikke üzerinde bulunan yazıdaki ilk okuyuşu Harmatta, sri tagino rano (şano)

şeklinde değiştirerek ‚Yüce Tegin, Kral‛ olarak anlamlandırmıştır (Harmatta –

Litvinsky 1996: 377; Babayar 2007: 209-210).27 Fakat Göbl, Sasani hükümdarı I.

Husrev’in 5. saltanat yılında çıkardığı başka bir Sasani tipindeki sikke üzerinde

Pehlevi harfleriyle ybgw bhlk’n, yani ‚bhlkan (Boxlo, Belh) yabgusu‛ ifadesini

okumuştur (Göbl 1967: 182-183). Yine Eftalit asıllı bir Çaganiyan hükümdarının

VIII. yy.ın ilk çeyreğine ait parası üzerinde yabgu unvanı görülmektedir

(Litvinsky – Zamir Safi 1996: 177).

Yeni zamanlarda ise Eftalit sikkeleri üzerinde yapılan çalışmalar ve

yayınlar, Kuşan sikkelerindeki yavuga’ya benzer şekilde bunlarda da javukha

(yavuha > yabgu) unvanının kullanıldığını daha açık olarak ortaya koymuştur.

Göbl’ün Eftalit hükümdarı Khingila (M.S. 440-490?28)’ya atfettiği bazı paralar

üzerinde mahārāja javukha (büyük yabgu) unvanı görüldüğü gibi, Brahmi yazılı

ve hükümdar büstlü gümüş drachmalar üzerinde de ṣāhi javūkha/jaükha (yabgu

şah) unvanı okunabilmektedir (bk. Alram 2007: 180, fig. 10, 182). Alhon’lara

(Alhunlar, veya son zamanlarda okunduğu şekilde: ‚Alhano‛, ‚Alhonno‛, bk. Bivar

2005: 321; Alram 2007: 179-180, 183) veya Eftalitlere atfedilen bu tip sikkelere

‚javukha sikkeleri‛ adı verilmektedir. Aynı hükümdara atfedilen ama Bactria

yazılı diğer sikkeler ise šao zaboho (zabocho) ifadesini taşımaktadır ki bu

zaboho’nun javukha, yani yabgu unvanı ile benzerliği ortadadır. Nitekim bazı

araştırıcılar, Bactria dilindeki zaboho’nun Brahmice javukha ile aynı isim

olduğunu kabul etmektedirler. Ama bu unvanları taşıyan iki sikke tipi

birbirlerinden bazı bakımlardan farklıdır (Bk. Vondrovec 2008: 28, 38-39; Alram

– Pfister 2010: 20-21, 23-24; Errington 2010: 151-153).

Daha yeni zamanlarda N. Sims-Williams, tarihsiz olmakla beraber, diğer

benzer belgelere nazaran VI. yy. ilk çeyreği civarına tarihlenebilecek, üzerinde

‚Eftalit yabgusu‛ (ηβοδαλο ιαβγο) okunabilen üç yeni belge yayınlamıştır.

Khalili Collection’a ait olan bu belgelerde geçen ifadelerden hareketle SimsWilliams,

‚bu hükümdarın bir Eftalit olmayıp, muhtemelen, onlara tâbiiyetin bir

sonucu olarak bu gibi gösterişli unvanları almış mahallî bir sülale mensubu

27 Tegin-şâhîler hakkında ayrıca bk. Esin 1978: 241-246, n. 37.

28 Eftalit hükümdarı Khingila için bu tarihleme, Alram’a göredir. Göbl, 430-440, Harmatta ise

460-466, Callieri ise 400-440 tarihlerini vermektedir. Bk. Bivar 2005: 321; Alram 2007: 180.

316* TAED 48 Mehmet TEZCAN

olduğu‛ sonucuna varmıştır (Sims-Williams 1999: 255; Sims-Williams 2007: 122-

123, 124-125, 126-127; Kurbanov 2010: 22-227,http://www.diss.fuberlin.de/diss/servlets/MCRFileNodeServlet/FUDISS_

derivate_ 00000000 7165/01_Text

.pdf? hosts=).

8. Batı (Gök-) Türkleri ve Toharistan Türk Yabgulukları Devrinde Yabgu

Unvanı

Eftalitlerden sonra 552 yılında kurulan Türk Kağanlığı’nın Batı bölümünü

idare eden Batı (Gök-) Türk Kağanlığı zamanında 588-589 tarihlerinde Türk

orduları Bactria / Toharistan bölgelerini ele geçirerek Herat’a ulaştılar (Taşağıl

2012: 87). Bilhassa Toharistan bölgesine hakim ve Doğu Türk Kağanlarına tâbi

olarak Batı Türk kağanları, Çin kaynaklarında da geçtiği üzere yabgu (shehu,

yehu) unvanını kullanmışlardır.29 VII. yy.da ve VIII. yy.ın ilk çeyreğinde ‚ṣāhī‛

veya ‚mlk’n mlk’ (melikler meliki, şahlar şahı)‛ gibi unvanlar kullanan Türk

yabgulukları devrinde30 onların paralarında da yabgu / žabgu (cabgu) ve bunun

muhtelif versiyonları olan unvanları görebiliyoruz (bk. Harmatta – Litvinsky

1996: 369-378).

Gerek Çin, gerek Bizans, gerekse bazı Ermeni kaynaklarında, İstemi

Kağan’dan sonra Türklerin Batı kolundaki bazı hükümdarların, Doğu Türk

kağanlarından farklı şekilde Shehu, Yehu, Silziboulos, Sinjibu, Sinjebuk, Ziebel,

Jembukhu ve Jebu gibi unvanlar kullandıkları zaten ifade edilmiştir. Batı Türk

kağanlarından Tong Yabgu Kağan (618-630), onun oğlu Sı / Lu Yehu Kagan (Sır

Yabgu, 631-632) ve Shabolue Yabgu Kagan (Işbara Yabgu, 640-641) bunlardan

bazılarıdır (bk. Babayar 2007: 19-23). Ancak, bu gibi unvanları taşıyanlardan

bazılarının tam olarak kim oldukları ve hangi tarihlerde hüküm sürdükleri

konusunda yeterli delil bulmak zordu. Fakat Batı Türk sahasında bulunan ve

üzerinde Soğd harfleriyle yabgu’yu çağrıştıran unvanlar bulunan sikkeler, buna

bir ölçüde cevap vermektedir. Çin kaynaklarındaki bilgilere paralel olarak, Batı

Türk sahasında bulunan paralarda, hem de damgalı olarak, ‚cabgu kagan‛ unvanı

geçmektedir. Mesela Tong Yabgu Kağan’a ait olduğu tahmin edilen paralarda,

Soğd harfleriyle ‚twn cpγw γ’γ’n‛ (Tun Cabgu / Yabgu Kagan) veya ‚twn cpγw

γ’γ’n pny‛ (Tun Cabgu / Yabgu Kagan’ın parası) ifadeleri yer alır. Bazı İslam

kaynakları, Batı Türk Kağanlığı idaresindeki Taşkent’e yakın bir bölgede

‚Cabguket / Cabgukes‛ (yabgu kenti) diye anılan bir yerden bahsederler ki

29 Tongtian 197: ‚Batı Gök-Türkleri aslen kuzey Gök-Türkleri ile aynı atadan gelirler, öteki

unvanları yabgu, şad’dır. Bunlar kağanın kardeşi oğlu veya kendi ailesine mensup biridir. Ayrıca

İ-chin (erkin), Ch’ü-li-ch’o (Kül çor), Yen-han-ta, Hsieh-li-fa (ilteber), t’u-tun ve benzeri

unvanlar kendi makamlarında irsîdir‛ (Taşağıl 2012: 114).

30 Türk Kağanlığı döneminde Toharistan Türk yabguları, bölgedeki siyasî ve kültürel faaliyetleri,

çıkardıkları paralar hakkında bk. Harmatta 1996: 475-476.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 317

burasının Tong Yabgu’nun kışlık başkenti olduğu bilinmektedir. Muhtemelen bu

şehir, Batı Türkleri tarafından başkent olarak inşa edilmişti (Babayar 2007: 22-

23). Bu kağanın bazı paralarında ise kağan ve hatun için iki ayrı portre

bulunmaktadır. Batı Türklerine ait paralarda eski Türkçedeki yabgu kelimesi,

belki Soğdcanın bir özelliği olarak, belki de bir telaffuz farkı sebebiyle, cbγw

veya cβγw şekillerinde görülür (Babayar 2007: 21-22). ‚Cbγu γaγan‛ (Yabgu

Kagan) unvanlı sikkelerde ise isim bu şekilde olmakla beraber, kimliğini tesbit

etmek zordur; fakat onun Tong Yabgu sülalesine mensup olduğunu göstermek

üzere paralarda aynı damga yer almaktadır (bk. Babayar 2007: 20, 22).

31

Çinlilerin bölgeyi tanımaya başladığı M.Ö. II. yy.ın sonlarından itibaren

Daxia, M.S. IV. yy.dan itibaren ise Tuhuolo, Batı kaynaklarında Bactria diye

anılan bölge, İslam kaynaklarında Toharistan diye anılmakta olup Amu Derya’nın

kuzey ve Hindukuş Dağlarına kadar olan güney sahalarını ihtiva etmekte idi.

Türk kağanlığı kuruluncaya kadar Eftalit Devleti idaresinde olan bölge, 560’lı

yıllardan sonra Türk idaresine geçti, ama yine Eftalit soylu kişiler tarafından

yönetilmeye devam etti. VII. yy. ilk çeyreğinde ise buradaki Eftalit beyliklerinin

hakimiyetine son veren Batı Türk Kağanı Tong Yabgu zamanında yönetim (Gök)

Türk soyundan gelen Yabgulara geçti. Onların topraklarına daha sonra

Zabulistan, Kabulistan, Gandhara, Kibin, Sind ve Horasan bölgeleri de dahil

edilerek Tong Yabgu’nun oğlu Tardu Şad zamanında Toharistan Yabguluğu

kuruldu. Tong Yabgu, bu bölgeyi oğlu Tardu vasıtasıyla idare ediyordu; bu

sebepten onlara ‚Toharistan Yabguları‛ adı verilmektedir. Merkezleri Kunduz ve

Belh idi (bk. Esin 1978: 122; Harmatta - Litvinsky 1996: 371; Taşağıl 2012: 93).

İslam tarihçisi Taberî’nin belirttiğine göre, Sind bölgesinden Herat’a kadar bütün

beyler kendilerini Toharistan Yabgusu’nun hizmetçileri addediyorlardı (Esin 1973:

131). Çin, İslam ve Soğd kaynaklarında bunlar, Tuhuolo Shehu, Cabguye etTuhari

ve tγwr’k’ MLK (Tohar Meliki / Yabgusu) adlarıyla anılmaktadır. Çin

kaynağı TS’da, Toharistan yabgularının Türk Ashina sülalesine mensup oldukları

açıkça ifade edilmektedir. 630 tarihlerinde bölgeye gelerek Tardu Şad ile görüşen

meşhur Çinli Budist seyyah Xuanzang, Tardu’nun, ‚Tohar yabgusu‛ olmakla

öğündüğünü belirtmektedir

32 ki bu da bölge idarecilerinin hep ‚Toharistan

yabgusu‛ diye anıla geldiğinin bir göstergesidir (bk. Babayar 2007: 40-41).

Toharistan bölgesini VIII. yy. ortalarına kadar (630-758) bu ‚yabgu‛lar idare

ettiler. Toharistan bölgesinin Demirkapı’nın güneyine düşen kısmını ve

Maveraünnehir’in bir bölümünü yöneten idareci de ‚Tuhuolo / Toharistan

31 Gerek Tong Yabgu, gerekse Yabgu Kagan’ın para örnekleri ve ‚cbγw yrcrdnk‛ (Yabgu İlÇirdanak?)

yazan paralar için bk. Babayar 2007: 54-61, 62-63, 66-70.

32 ‚... bu tıldagın yavgu kagannıng ulug ...l oglı kagan birle körüşdi tohrı yavgu ... men tip öz

etözin agıtu (?) sözledi ordusınga iltdi bir ay anta turdı tohrı yavgu samtso açarıg satıgçılar

birle katıp ...‛ (Tuguşeva 1991: 68).

318* TAED 48 Mehmet TEZCAN

yabgusu‛ adıyla anılıyordu. Enoki, bu yabgu’nun adının ‚Gudulu Jiedadu‛

şeklinde verildiğini kaydediyor (bk. Enoki 1959: 33-34).

Toharistan yabguları, başta Herat ve Belh olmak üzere birçok şehirlerde

paralar bastırmışlardır; bunların üzerlerinde kendi sülale damgalarının yanısıra

hangi bölgenin / şehrin yabgusu oldukları da belirtilmektedir. 645-653

tarihlerinde Toharistan yabgusu olan Işbara Yabgu’nun adı Pehlevi harfleriyle

‚şb’lk’ yyp [gu] MLK‛ (Işbara Yabgu Melik), merkezin Belh olduğu VIII. yy.da ise

yabgunun adı yine Pehlevi yazısıyla ‚ybgw bhlk’n‛ (Belh Yabgusu) şeklinde

geçmektedir (Babayar 2007: 189-192). Toharistan yabguları, Kuteybe bin Müslim

idaresindeki İslam ordularının VIII. yy.ın ilk çeyreğinde bölgeye gelmesiyle uzun

yıllar savaşmışlar, onlara karşı yardım almak için 759 tarihlerine kadar Çin’e

elçiler göndermişlerdi. Belh artık elden çıktığı için karargah olarak Kunduz veya

Bedahşan bölgesini seçen Toharistan Yabguları, sonunda onlara tâbi olmuşlardır

(Esin 1973: 132-133).

33 Onlardan boşalan yeri ise yine Taberî’ye göre, ‚Karluk

yabgusu‛ unvanını taşıyan Karlukların doldurdukları anlaşılıyor.

9. Zhaowu (< Jamūk? / Camûk) İsmi / Unvanı ve Yabgu ile Alâkası

Zhaowu 昭武 ismi Çin kaynaklarında, Camûk ise Buhara bölgesi

münasebetiyle İslâm kaynaklarında geçer. VI. ve VII. yy.larda Sogdiana’da kraliyet

ailesinin bu unvanı taşıdığı, Sogdiana hakkında çalışmaları ile tanınan K. Enoki

tarafından ileri sürülmüştür (1955: 59). Zhaowu ilk olarak, tıpkı M.Ö. II. yy.ın

başlarında Yuezhi’ların Xiongnu’lar tarafından Kansu bölgesinden Batıya

sürülmelerinden önce verilen bilgilerde olduğu gibi, Qilianshan’ın kuzeyinde

yaşadıkları bir yerin adı olarak geçer.34 Onlar da Xiongnular gibi Batıya

sürülmüşler ve daha sonra Kangju olarak isimlendirilecek olan bugünkü Taşkent

ve civarına gelerek burada M.Ö. II. yy.ın son çeyreğinde, yine tıpkı Beş Yuezhi

Beyliği gibi beş küçük krallık kurmuşlardır35 ki burada bazı eski ve yeni bilgilerin

muhtemelen karıştığı anlaşılıyor.

Kuşanların M.S. III. yy.ın ilk yarısında zayıflaması ve Sasaniler tarafından

İran’a sınır olan topraklarının önemli bir bölümünün (Kuşanşahr) ele

geçirilmesinin ardından Sogdiana’da hakimiyet IV. yy.ın ortalarına doğru

Kionitlere (Hūna’lar) geçti. Onlardan sonra ise V. yy.ın ikinci yarısına doğru

33 Bu konuda bk. Babayar 2007: 44.

34 TS’ya göre Kansu bölgesinde Kangju’ler, Zhaowu ailesi ve Zhaowu şehrinin bulunduğu yer

hakkında bk. Marquart 1898: 65-72 (Marquart burada, bunları Yuezhi’ların zhaowu ailesi

olarak ele almıştır); Chavannes 1941: 132-134; Malyavkin 1989: 257; Yoshida 2003: 57-58.

35 Kangju’lerin beş krallığı hakkında bk. Marquart 1898: 57-58; Hulsewé 1979: 130-131; Akbulut

1984: 48-50.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 319

bölgede yeni bir sülale olarak, Çin’in Tang Sülâlesi kayıtlarında, Kangju’lerin

zhaowu hanedanı olarak ifade edilen yeni bir ‚Beylikler Dönemi‛ görüyoruz.

Bunlar dokuz tane idi ve hepsi de Batı Türkistan (Sogdiana) sahasında, eski

Kangju bölgesinde yer alıyordu.

36 En tanınmışları, Çaç (Taşkent), Fergana ve

Soğd (Buhara, Semerkand ve Kuşaniye gibi şehirler) bölgelerinde olup hepsi de

sözde ‚Soğd asıllı‛ aristokrat bir aileden geliyorlardı; bu bakımdan araştırıcıların

çoğu bu zhaowu ismini, bir Soğd aile adı olarak kabul ederler (Hansen 2005:

287).

37 Bu Zhaowu beylikleri, gerek kendi zamanlarında, gerekse Türk hakimiyeti

döneminde Soğdca sikkeler de bastırmışlardır.38

Zhaowu isminin de, İran dilinden alınmış ve Kuşanların önceki sikke ve

kitabelerinden tanıdığımız yabgu unvanının Çinceye uyarlanmış şekli olan

xihou’nun bu dönemdeki yeni karşılığı olduğu vaktiyle ileri sürülmüştü. Başta

Cunningham olmak üzere konu hakkında ilk araştırma yapan bilginlerin büyük

bir bölümü, zhaowu ile, yukarıda yabgu için kullanılan Grekçe ZAOOY (ξαοου)

ve Eftalit hükümdarı Toramana’nın Kharosthice bir kitabesindeki yauvla (yabgu)

kelimesi arasında bir münasebet görerek, zhaowu’nun da yabgu ile alakası

üzerinde durmuşlardır (çünkü aynı kelime, Kuşanların Kharosthi alfabesiyle

Prakrit dilinde yazılmış kitabelerinde ve sikkelerinde yavuga / yaüa / yauvla

karşılığıdır). Frye da zhaowu (< camuk)’nun yabgu ile muhtemel ilişkisi ve İran

dilindeki *jawu(g), *žawu(g) ve *yawu(g) ihtimalleri üzerinde durarak bunun

yabgu anlamında *yavug şekliyle Prakrit diline geçtiğini, Grekçe ZAOOY

ifadesinin de bunların bir ‚reproduksiyonu‛ olabileceğini varsaymıştır (1962a:

201-281, n. 84; 1962b: 357; Yoshida 2003: 45, 47).

Daha yeni çalışmalarda, Çince zhaowu ifadesinin yabgu kelimesinin değil,

Soğdca kraliyet unvanı olduğu ileri sürülen Jamūk karşılığı olduğu belirtilmiştir.

Fakat Soğd dilinde bu jamūk / camûk kelimesine benzer bir karşılık

bulunamadığı için39 menşei de başka dillerde aranmıştır. Zhaowu, Orta Çincede

36 Zhaowu krallıkları hakkında bk. Marquart 1898: 58-65; Akbulut 1984: 91-95; Akbulut 2002:

281-282.

37 Hatta Soğd bölgesinde bulunan ve Orhon kitabelerinde Altı Çub Sogdak olarak geçen ifadeyi

de Çincede Zhaowu jiuxing olarak geçen bu Zhaowu ile birleştiren bilginler vardır. Halbuki bu

ifade, Batı Türk sahasına değil, Doğu Türk sahasına aiddir ve Çincede liuzhou hu (Altı Bölge

Soğdluları) şeklinde geçmektedir. Bunlar VII. yy.da Çinliler tarafından Ordos bölgesine

yerleştirilmişlerdi. Bu konudaki görüş ve tartışmalar hakkında bk. Klyaştornıy 1964: 93-98;

Malyavkin 1989: 258-261; Yoshida 2003: 43.

38 Bu sikkeler hakkında mesela bk. Babayar 2007: 131-144,151-156, 157-169, 175-179, 181-185.

39 Jamuk’a Soğd dilinde karşılık arayışları için bk. Yoshida 2003: 53, n. 32.

320* TAED 48 Mehmet TEZCAN

*tśiäu miu şeklinde telaffuz edilmekte idi.40 Narşâhî’nin Târîh-i Buhâra isimli

eserinde, Buhara bölgesindeki baskıdan kaçarak Türkistan’a giden bir grup

Soğdlu dihkân ve tüccardan bahsedilirken, onların, gittikleri yerde Camûket adlı

bir kasaba inşa ettikleri; Buhara dilinde camûk’un ‚gevher, inci‛, ket’in ise ‚şehir

demek olduğu belirtilmektedir. Narşâhî’de Yedisu (Semireçye) bölgesi Soğd

kolonileri hakkında bilgi verilirken bunların, ‚kesinlikle soylu Soğd aristokrat

ailesinin başlatıcıları olduğu üzerinde durulmaktadır. Dolayısıyla o, Camûket

şehrinin kuruluşunu da politik bir sebeple açıklamaktadır (Narşahî 1351: 9; De La

Vaissière 2011, ‚Sogdiana iii. History and Archaeology‛, EnIr, available at

http://www.iranica.com).

41

Camûk kelimesinin anlamıyla ilgili bu bilgi, Kuşan asıllı kişilerden ve

Camûkiyîn ailesinden42 söz edilirken başta Taberî olmak üzere başka kaynaklar

tarafından da teyid edildiğine göre bunlar, onların Türk soylularından idiler

(Frye 1951: 143; Yoshida 2003: 52-53). Camûk, kelime anlamı olarak, Karluk

yabgusu Jinzhu shehu’nun isminde de görüldüğü üzere [jinzhu (tsien tsie) >

*çinçü > cincü > yincü > inci] ‚inci‛ demektir. Târîh-i Buhâra’da geçen yer ismi

‚Camûket" de ‚İnci kenti‛ demektir (Narşahî 1351: 9; Frye 1951: 143-144). Yine

aynı yerde biyâgû / yabâgû / beygû kelimesi geçer ki bunun yabgu’nun bozuk

şekli olduğu anlaşılmaktadır (Narşahî 1351: 9, 157). Buradaki yabgu için söylenen

ifade, Yinçü Yabgu’nun Çince karşılığıdır ve aynı zamanda Sir Yabgu, yani ‚SırDerya

yabgusu‛ anlamınadır (Pritsak 1951: 277 ve n. 2); nitekim Kâşgarlı

Mahmûd’da da isim, cencü olarak geçmektedir. Orta Asya’daki Türk tüccarlara

ve Soğdlulara da Çin’den ve Çinceden (eski Çincedeki muhtemel telaffuzu: tsien

tsiu) geçmiştir. Kelime, inci anlamıyla Sır-Derya (Çince: Yosha) ırmağının Grek

dilindeki adı Yaksartes (*yakşa-arta: ‘gerçek inci’) ve Türkçe adı olan Yinçü-ögüz

(‘İnci nehri’) ile de uygunluk arzetmektedir.43

40 Zhaowu: ‚tsiegi-miu‛ > jamuk (Yoshida 2003: 57, 61; http://www.silk-road.com/newsletter/

december /new_discoveries.htm) (bu konuda açıklayıcı bilgi vermek lütfunda bulunan E. De La

Vaissière’e teşekkür borçluyum).Yoshida’nın kabul ettiği bu Çince transkripsiyon, Karlgren’e

aittir, Pulleyblank ise tsiaw muə şeklinde göstermektedir. Bk. Pulleyblank 1991: 399.326;

Yoshida 2003: 47, n. 23; 57. Baxter-Sagaster ise OC: *taw *maʔ, EMC: tsyew mjuX okuyuşlarını

kabul etmiştir (Baxter-Sagaster 2011: 103,123).

41 Bu yerin Taraz, Çimkent veya Koş-Tübe olduğu hakkındaki görüşler için bk. Narşahî 1351: 156-

157; Yoshida 2003: 53.

42 Camûkiyîn, Batı Türk Kağanlığı’nın 10 boyundan biri olan Çumukun ile ilgili olmalıdır. Bk.

Yoshida 2003: 55-56. Çumukun’lar, Tarbagatay bölgesinde yaşayan ve Türgişlerin Dulo

grubunu oluşturan beş boydan biri idiler. Bu konuda Çin kaynaklarındaki teferuatlı bilgi için

bk. Chavannes 2007: 59 ve n. 66, 64 vd., 93 vd.; Taşağıl 2004: 119 (bu eseri bana temin eden

yazara teşekkür ederim).

43 Sır-Derya’nın adı ve gerek Türk, gerekse Grek kaynaklarındaki durumu hakkında mesela bk.

Kljaštornij 1961.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 321

İster Kuşanların, ister Soğdluların, isterse, daha sonra Yoshida’nın tahmin

ettiği gibi Eftalitlerin soyluları burada kastedilmiş olsun, işte buradaki ifade

sebebiyle onlar arasındaki Yabgu sülalesi ile camuk kelimesi arasında bir irtibat

kurulmuştur. Soğd metinleri üzerindeki eserleri ile tanıdığımız Smirnova da,

başlangıçtaki fikrini terkederek müteakip çalışmalarında bu kelimeyi Târîh-i

Buhâra’daki cmuk / camuk sözü ile mukayese etmiş, bunun Çin kroniklerinde bir

kasaba ismi olan Zhaowu ile aynı olduğu teklifini getirmiştir (1963: 26-27 ve n.

67; Yoshida 2003: 46, 57). Konuyu ele alan Marquart ise kelimeyi hem yabgu ile,

hem de Ermenice kaynaklarda geçen ve ‚jebu‛ lakabı ile anılan Batıdaki Türk

hükümdarı Tong Yabgu Kağan’a44 karşılık olan Çembuh ile birleştirmiştir.45 Bu

görüşü makul bulan Yoshida, İslâm orduları Buhara bölgesine geldiklerinde

orada camûk unvanının hâlâ mevcudiyetine işaret etmektedir; ancak bu kelime,

Eski Çincede ‚yabgu‛ kelimesinden farklı transkribe edilmekte idi. Sonuç olarak,

44 Batı Türk hükümdarı Tong Yabgu Kağan ve 630 yılından önceki faaliyetleri münasebetiyle

farklı dillerde yazılmış kaynaklarda bilgi verilmektedir: Moses Dashurantsi (Kalankatuatsi), onu

Yabgu veya Cebu (Gürcü kaynaklarında: Jibal / Jibla) Hagan olarak isimlendiriyor ve Şat (Şad)

denen oğlunun da ona refakat ettiğini belirtirken Theophanes ise Ζιέβηλ olarak kaydederek

bunun bir hükümdar değil, ‚hakan’dan sonra ikinci sırada gelen‛, bir general olduğunu

söylüyor [Movses Kalankatuatsi 1984: 78, 81, 88, 89, 93, 201; Moses 2006: 145, 150, 168-169,

179; Theophanes 1997: 447-448 ve n. 5; ayrıca bk. Bombaci 1970: 7-8, 12-14, 20-21; Ludwig

1982: 348-354; Sinor 1990: 308-309; Artamonov 2004: 195, 197, 199 (Artamonov bunu Ziyevil

olarak kaydediyor); Dunlop 2008: 43-46] (=Jebu Xakan / Yabgu Kağan = Tong Yabgu Kağan).

Bu Grekçe Ziebel kelimesine benzer bir şekli Afganistan’daki Hun sikkelerinde Ξαοβλ olarak

da görüyoruz (Humbach 1966: 28). 625 tarihlerinde Kuzey-batı Hindistan ve Afganistan

sahasında Türk hakimiyetini kuran Tong Yabgu Kağan [Ermenice: Jebu / Çembuh(u) Hagan,

Gürcüce: Jibga (general), 618-630)] adına Toharistan’ı idare eden bir Türk prensi (Tardu şad?)

‚yyp MLK’’n MLK’‛ (Yabgu Krallar Kralı) (yyp / jeb= yabgu) unvanını, bir diğeri ‚spr yyb MLK’‛

[Işbara Jeb (=Yabgu) Şah], diğer birisi de ‚sym yyp MLK’‛ [Sēm Jeb (=Yabgu) Şah] unvanını

kullanıyordu. Bunlardan Işbara Yabgu, Tong Yabgu Kağan’ın oğlu ve bölgede para bastıran ilk

Türk hükümdarı idi. Bk. Donuk 1988: 56; Harmatta 1996: 476; Ecsedy – Harmatta 1996: 477.

Jebu kelimesini, ‚Yabgu‛ anlamında bu Türk hükümdarının isminde de görüyoruz. Bizans

İmparatoru Heraklios’un, Batı Türklerinin yardımıyla yaptığı Tiflis’i kuşatması (627/28)

münasebetiyle Gürcü Kroniği, Djibghou (Cibgu) diye birinden bahsediyor ki Brosset, bu

Cibgu’nun, Movses Kalankatuatsi’deki Cebu Hakan (ve Theophanes’deki Ζιέβηλ) ile aynı kişi

olduğunu ifade ediyor (Brosset 1849: 228 ve n. 1). Marquart da Cibgu’nun Yabgu Hakan

olduğunu söyleyerek bu kişinin, o zamanki Batı Türklerinin hakanı Tong Yabgu Hakan

olduğunu belirtiyor (Bu hususta ve sözkonusu Cebu Hakan’ın kimliği, bölgedeki siyasî

hadiselerin kaynaklara yansıması hakkında bk. Marquart 1903: 394, 430; Bombaci 1970: 7-24;

Ludwig 1982: 348-354; Greatrex - Lieu 2002: 208-213). 630 tarihlerinde Türklerin ve Tong

Yabgu Kağan’ın durumu, Cebu Hakan ile aynı kişi olmadığı görüşü hakkında ayrıca bk.

Bombaci 1970: 11; Artamonov 2004: 207-208 (aynı fikre Gumilev de katılmıştır).

45 Çembuh / Çembuhu kelimesi münasebetiyle yabgu, xihou ve buna yakın benzer kelimeler

arasındaki ilişkiler için bk. Marquart 1901: 66, 247. Marquart, Çembuh’u Batı Türk Kağanı

Tong Yehu Kohan (Tung Cebu / Yabgu / Ziebel Kağan) olarak kabul etmektedir. Çembuhu ve

yabgu ile alâkası hakkında bk. Artamonov 2004: 192.

322* TAED 48 Mehmet TEZCAN

Soğd vaha devletlerinin kraliyet sülalesinde Zhaowu diye bir aile ismi yoktu; bu,

Çinliler tarafından onlara Sui ve Tang sülaleleri gibi dönemlerde daha sonra

verilmiş bir addır. Golden, bunu Türkçe bir kelime olarak görürken, Yoshida’ya

göre ise, belki de Eftalit menşeli bir kelime / unvandı (2003: 59, 38, n.6; Golden

2006: 222).

46

10. Yabgu Kelimesi: Menşei ve Anlamı

VI. yy. ortalarında kurulan Türk Kağanlığı zamanından itibaren Türk

hükümdarları, kağan unvanından başka, başta tigin, yabgu, şad olmak üzere bazı

üst rütbeli unvanlar kullanmışlardır; bu tür unvanları almak Orta Asya’daki

birçok göçebe kavimler için umumi bir gelenektir. Kullandıkları unvanların bir

kısmının menşei konusunda hâlâ tartışmalar olmakla beraber yukarıda zikredilen

son üç unvan dahil, büyük kısmının, tıpkı Kuşanlarda olduğu gibi İran dilinden

(belki Sakalar, daha sonra ise Soğdlar vasıtasıyla) alınmış olduğu görülüyor

(Aalto 1971: 34). İran menşei üzerinde duranların başında gelen Frye, bunun

Yuezhi’lardaki xihou ve Kuşanlarda görülen yavuga / yaüa ve *yabγu / *yαβγu

şekillerine temas ederek, yine İran menşeli olarak Parthlardan alındığı üzerinde

durmuştur. Frye, Parth dilinde ymg / *yamag, Orta Farsça žmyγ kelimesinden

hareketle, Farsçada başta hem y- hem z- şekliyle kelimelerin gözükmesinin

mutad olduğunu, bunun da muhtemel bir yam- (‚tutmak, yönetmek, kontrol

etmek‛) kökünden geldiğini, nitekim Buhara dilinde aynı kelimeye camuk (soylu,

lider) şeklinde rastlandığını belirtmiştir (Frye 1962a: 201-202, 281; Frye 1962b:

356-357; Frye 1984: 265). Gabain ve Aalto da aynı şekilde, İranistlerin,

yavuga’nın, yam- (yönetmek, idare etmek) kökünden (-uka ekinin ilavesiyle)

türetildiği tezini desteklemişlerdir (Aalto 1971: 34; Gabain 1983: 622; ayrıca bk.

Donuk 1988: 60).

Ancak Frye, kelime başında j- (c) / y- harfinin bulunduğu juva (cuva)

(Hotan Saka dilinde) kelimesi münasebetiyle Saka dilinden gelme ihtimalini de

ihmal etmemiştir. Māhrnāmag isimli eserde bu unvan, Orta İran diliyle yβγω ~

žβγω olarak iki şekilde yer almaktadır ki bu da İran dilinden alınmış olma

ihtimalini destekleyen bir diğer örnektir (Aalto 1971: 34). Batı Türk Kağanlığı

üzerinde çalışmış ve kelimenin gerek Çince, gerekse Türkçe şekillerini eserinin

birçok yerinde zikretmiş olan Chavannes vaktiyle, yabgu kelimesinin bir Türk

unvanı olduğunu belirtmekle yetinmişti (1941: 332). Çünkü XX. yy.ın başlarında

Chavannes zamanında Parth, Sasani, Kuşan, Huna, Kionit, Kidarit, Eftalit, Soğd

ve Türk paraları hakkında yeterli araştırma bulunmuyordu, H. Humbach,

46 Öyle anlaşılıyor ki İslâmî dönemde bunların fonksiyonları da oldukça değişmiş, Golden’in

ifadesiyle, ‚müstahkem hisarlarda yaşayan toprak ağaları olan dihqanlar sınıfı içinde, eşitler

arasında ilk‛ olmuşlardı.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 323

Baktrische Sprachdenkmäler isimli eserini 1966’da yayınlayıncaya kadar ise

‚Bactria dili‛ (Grek harfleriyle ve İran diliyle) diye bir dil bilinmiyordu. 1960’lı

tarihlerden itibaren Kuşan, Eftalit, Hun sikkeleri ve üzerlerindeki yazılar üzerinde

çalışan Göbl, bu unvanın bir Türk değil İran mirası olduğunu (1967: 141,183); eski

Türk metinlerini yeniden ele alan Gabain ise İran menşeli olma ihtimalini

belirtmişlerdir (1988: 307).

Eski Türkçede ‚yabgu‛ kelimesi, hem Birinci Türk Kağanlığı ve İstemi

Kağan’ın Batıdaki faaliyetleri, hem de İkinci Türk Kağanlığı döneminde İlteriş

Kağan’ın ve Bilge Kağan’ın Batıdaki Tölis, Tarduş ve Türgiş gibi Türk boylarına

yaptıkları seferler münasebetiyle Ongin (O 4), Kül Tigin (KT Doğu 14) ve Bilge

Kağan (BK Doğu 12, 28) kitâbelerinde geçer: ‚[Babam (İlteriş) Hakan on yedi

adamla başkaldırmış. .. Tölis ve Tarduş halklarını o vakit düzenlemiş, Yabgu’yu

(ve) Şad’ı o vakit (onlara) vermiş... Türgiş halkını uykuda bastım. ...Bolçu’da

savaştık, (Türgiş’lerin) hakanını, Yabgu’sunu (ve) şad’ını orada öldürdüm,

devletini zaptettim]‛ (Radloff 1895: 248-249; Orkun 1987: 128-129; Tekin 1988:

12-13, 40-41, 46-47).

Eftalit Devleti’nin Türk Kağanlığı tarafından yıkılmasına rağmen bölgede

VII. yy.da bile hâlâ, Türk Kağanlığına tâbi olmakla beraber beyliklerini devam

ettiren Eftalit beylerinin ve Kuşan soylularının olduğunu İslâm kaynakları

belirtiyorlar. Belki de, Göbl’ün dediği gibi, yüksek Türk hakimiyeti altında olan

İranî (veya onların kültürel tesiri altında bulunan) hükümdarlar / beyler, böyle

bir unvan kullanmaya devam ediyorlardı (Göbl 1967: 183). Bu haliyle yabgu

kelimesinin ilk olarak Orhon kitabelerinde zikredilmekle birlikte değişik

şekillerde (yavuga, zaoou vs.) ilk olarak Kuşanlarda görüldüğü ve bunun Çinceye

de xihou olarak geçtiği yukarıda kaydedilmişti. Yabgu kelimesi, Uygurlar

döneminde IX. yy.a ait Maniheist bir dua metninde Parvan (Aksu, Doğu

Türkistan) hükümdarının unvanı olarak ve Žabgū şeklinde geçmektedir.47

Kelimenin her durumda bir soyluluk unvanı olduğu açıktır. Frye, İslâm

kaynaklarındaki bîgû / biyâgû kelimesi48 münasebetiyle de yine bu yabgu /

yavuga ve Çince xihou kelimelerine işaret eder (Frye 1954: 7, 107-108, n. 27;

Doerfer 1966: 129).

Yabgu’nun menşei ve anlamı hususunda vaktiyle tam bir açıklık ve fikir

birliği yoktu. Mesela Ramstedt, 1939’larda bunu, menşei açık olmayan Türkçe

47 Müller’in verdiği bu bilgi için bk. Golden 1980: 189; Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available

at www.iranica.com

48 Yabgu kelimesinin İslâm kaynaklarındaki muhtelif şekilleri: biyâgû / yabâgû, cebbûye /

cebgûye / cebû, yabgûy / yafgû ve yabgû hakkında bk. Bang-Marquart 1914: 37, n.3; Markwart

1938: 147, n. 3; Golden 1980: 189-190.

324* TAED 48 Mehmet TEZCAN

unvanlardan biri olarak izah etmiş, anlamını da ‚genel vali‛ (‘Statthalter’) olarak

vermişti (1939: 78). Çincede xihou, shehu, yehu gibi farklı şekillerde ifade edilse

de yabgu unvanının, çok eskiden beri Orta Asya’da mesela Xiongnu’lar arasında

(bilhassa Batı kısmında) yaygın olarak kullanıldığı; hem kelime, hem de terim

olarak Orta İran dilinden alındığı ve Kuzey Hindistan sahasında Kuşan

İmparatorluğu’nun kurulmasından itibaren yaygınlık kazandığı bilinen bir

gerçektir.49 Anlamının da yaua- kökünden alınma olarak ‚hüküm sürmek, idare

etmek‛ manasında olduğu konusunda genel bir kanaat vardır. İlk olarak

gözüktüğü Kuşan hükümdarı Kujula Kadphises’in kitabelerinde bu kelimeyi ya

doğrudan ‚yavuga‛ şeklinde, ya da bu imlaya benzer şekilde yauva / zauva, yuva,

paralarda ise zaoou biçiminde buluyoruz (Konow 1969: xxxiv-xxxvi, l). Bailey

bunun, iki ayrı etimoloji denemesiyle İran dilinden alınmış olduğu görüşünü

savunmuştur: Önce *yam-uka (‚lider, önder‛), sonra ise *yavuka- (‚müfreze

komutanı‛) şeklinde bir teklif sunan Bailey’e fonetik bakımdan itiraz edenler

olmuştur (Narain 2000: 55, n. 19).

50 Hint Prakrit dilinde de yavuga ve yaüa-,

kitabelerde jaüva- (jaüvanae), Kuşanların kullandığı Baktria dilinde ise zaooo /

zaooi şekillerinde okunabilen unvanın çok sonraki dönemlerde Türklere yabgu

olarak geçtiği açıktır.

Kelimenin İranî menşeden değil de Altay menşeinden geldiği tezi üzerinde

duranlardan biri de O. Pritsak’dır. Pritsak, Kuşanlardan ve Eftalitlerden beri

bilinen bu unvanın, Eski Türkçede yabgu şeklinde görüldüğünü, bunun Eski

Türk kitabelerinde yab + gu olarak görüldüğünü, oradan da Grek kaynaklarına

Ziebel (= ziäbē + l) ve Silziboulos (= *Sir Žibū + l) > Sir yabgu) olarak geçtiğini

söylemiştir. Burada Pritsak, gu + l ekli Altayca unvanın, büyük sayı menşeine

dayandığını, bu menşenin ise Pelliot ve Bang’ın çalışmalarına rağmen şimdiye

kadar açıklanmadan kaldığını kaydetmiştir (1952: 88-89). Altay teorisini

geliştiren Clauson ise, muhtemel bir davgu kelimesi üzerinde durarak bunun,

çok eski bir geçmişe sahip olan yabgu’nun VIII. yy. öncesindeki şekli olduğunu

savunmuştur. Ona göre, VIII. yy.da ‚sadece çok yüksek bir mevki‛ işgal eden

*davgu’nun mertebesi, kağan tarafından düşürülmüşse de ancak X. yy.a kadar

Aral Gölü çevresindeki Oğuzlar’da (Oğuz Yabgu Devleti) ve XI. yy.da bile Tokuz

Oğuz’larda hâlâ en yüksek idareci unvanı idi (Clauson 1960: 115; Frye 1962a: 281,

84; Clauson 1972: 873). Clauson, daha sonraki çalışmalarında, bu kelimenin

49 Kelimenin farklı yazılışları ve çok çeşitli materyaller üzerindeki görünüşleri hakkında bk.

Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available at www.iranica.com Türklerin bunu İran dilinden

almış olabilecekleri, ama ‚Irano-Turcica‛ (İranî kavimlere mal olmuş Türkçe bir kelime)

müşterek bir unvan olduğu görüşü için bk. Ögel 1971: 365.

50 Bk. H. W. Bailey, ‚Languages of the Saka‛, B. Spuler (ed.), HdO, 1. Abteilung der Nahe und

mittlere Osten, IV. Band: Iranistik, 1. Abschnitt: Linguistik, Leiden- Köln, s. 131-154. Ayrıca bk.

Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available at www.iranica.com

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 325

Yuezhi’lardaki yabgu kelimesine kadar geri gittiğini söylemekle beraber artık

*davgu kelimesinden bahsetmediğine göre, Altay teorisi fikrinden vazgeçmiş

görünüyor. Zaten Frye da böyle bir Altay menşe teorisinin kabul edilebilir

gözükmediğini belirtmişti.

Yabgu kelimesini Türk menşeinden getiren bilginler ise oldukça fazladır ve

bunlar daha çok Türkçe ‚yabgu‛ kelimesinden hareket etmişlerdir. Ramstedt ve

Poppe gibi Mongolistler, Moğolca daga- (kurmak, emretmek) kökünden

hareketle bu kelimenin ‚emîr, lider‛ anlamındaki Moğolca *da’amal kelimesine

uygun olarak Türkçe yabgu olduğunu savunmuşlardır (Frye 1962b: 358).

Thomsen, Orhun ve Ongin kitabelerinde de geçen kelimenin Türkçe yap(‚yapmak,

düzenlemek, inşa etmek‛) kökünden gelme ihtimali üzerinde durarak,

yabgug’u da fiilden isim yapan +gu eki ile onun yükleme hali olarak (çok sayıda

Türkçe kelimede örnekleri vardır) belirtmiştir (1993: 175, n. 21. Ayrıca bk. Donuk

1988: 62). Thomsen’den sonra birçok sinolog ve türkolog da onun yolunu takip

ederek Türkçe olma ihtimali üzerinde durmuşlardır (bk. Donuk 1988: 62, n.

493). Ancak bu bilginlerin çoğu, Türk kitabelerinden yüzyıllar önce yabgu

kelimesinin yavuga / yavgu ve yapgu / yabgu şekillerinde Kuşanlarda görülmesi

üzerinde fazla durmamışlardır. Yeni araştırmaları ve Kuşanlar konusundaki

çalışmaları da dikkate alarak yabgu unvanının menşeini ele alan Donuk ise İranî

menşe görüşüne yaptığı eleştiride, yavuga kelimesinde ileri sürülen *yam

kökünün asıl anlamı ile yabgu teriminin birbirinden tamamen farklı olduğunu

savunmuştur (1988: 60).

Beg ve tigin gibi biçok Türkçe unvanı da ele almış olan Altheim, önce

1953’de R. Stiehl ile birlikte çıkardığı eserinde, sonra ise 1959’daki müstakil

Geschichte der Hunnen (‘Hunların Tarihi’) külliyatında, Yabgu kelimesini

Şumnu’daki Proto-Bulgarca kitabelerde rastlanan Yab(ä)g (<*ya-bagu) şeklinden

hareketle ‚Yayçekenlerin / yaycıların (okçu) sahibi‛ anlamında, aslen Doğu İran

dilinden alınmış bir kelime olarak görmüştür. Bununla beraber Altheim, bu

yabgu kelimesinin zamanla Soğdcanın tesiriyle yafgu’ya dönüştüğünü ve

Türkçeye ‚yay-beği‛ anlamıyla geçerek Türkçeleştiğini ileri sürmüştür (Bk. Ögel

1959: 271-272; Altheim 1959: 215; 1962: 310; Donuk 1988: 59-60). Ancak Pelliot,

herhangi bir etimoloji belirtmeksizin her iki Mongolistin bu Türkçe tezini

reddederek, sadece İran dilinden Türkçeye ödünçlenmiş olması gerektiğini

belirtmiş; Pritsak ve başka Türkologlar da bu şekildeki bir İranî menşe görüşünü

kabul etmişlerdir (Frye 1962b: 358).

Altheim’ın görüşlerini ele alan Ögel, yabgu unvanının menşeine ayırdığı

bölümde Altheim’ın ‚ya-bagu‛ yorumunu reddetmekle beraber, Türklerde olduğu

gibi Sasani döneminde İranlı kavimlerin de yay ve oku hakimiyet alameti olarak

kullandıklarını kabul ederek, kelimenin ikinci kısmındaki bagu (bago > Tanrı, beg

326* TAED 48 Mehmet TEZCAN

/ hükümdar) kelimesinin Eski İran dilinden olduğunu, y(a)pg(v)u kelimesinin de

Pehlevice yani Orta İran dilinden alınmış olduğunu söylemiştir. Asya Hunlarında

gözüken yabgu unvanının, ‚İrano-Kuşan-Hint‛ kültürü ve devlet idaresi

vasıtasıyla girmiş olduğunu kabul eden Ögel, Türklerle İrani kavimlerin en eski

tarihi ve kültürel ilişkilerine hasrettiği başka bir çalışmasında ise konuyu biraz

geniş olarak ele almış ve daha çok Soğd kültür çevresinin doğudaki göçebe

kültürlere tesiri üzerinde durmuştur (1971: 365):

Aslında ise Yabgu unvanı, bütün Hun İmparatorluğunda yaygın bir

memuriyetti. Fakat Kuşan devleti ile İran kültürüne mal olan

Ortaasya’nın yabgu unvanı, Büyük Hun Devleti yıkılıp gittikten

sonra bile, Batı Türkistan’daki Soğd bölgesi ile Toharistan’da da

kullanılageldi. ... Unutmayalım ki yabgu unvanı M.S. 552’de, yalnız

Batı Türklerinde değil; ‚İrano-Soğd‛ kültürde de kullanılan ‚IranoTurcica‛

ve müşterek bir unvandı.

Pulleyblank, esas itibariyle Batıda ortaya çıkan bu kelimenin, vaktiyle

Kuşan İmparatorluğu elinde bulunduğu için onlardan tevarüs eden Afganistan

taraflarına Türklerin hâkim olmasıyla birlikte oradan alınmış olduğu görüşünü

ortaya atarak Tohar menşei üzerinde durmuştur. Ona göre bu kelimenin, Tohar

A ve Tohar B gruplarında fiil olarak değil de isim olarak Tohar A ype ve Tohar B

yapoy (‚toprak, ülke‛) köküyle bir irtibatı olabilir (Pulleyblank 1966: 28; Narain

2000: 54, n. 19; Bosworth 2007, ‚JABḠUYA‛, EnIr, available at www.iranica.com).

Ona göre bu görüşün haklı sebebi de şu olabilir: bu bilgi, Çin kaynağı HS’nun, o

sıralarda (M.S. 74-75) Batı Bölgeleri (Xiyu) komutanı Ban Chao’nun verdiği

raporlar doğrultusunda kardeşi Ban Gu’nun hazırladığı Batı Bölgeleri

bölümündeki ilgili rapora dayanmaktadır. Demek ki yabgu kelimesinin Çinceye

bu şekliyle geçmesi Batıdaki bir dille ve bölgeyle alâkalıdır ve bu da, Toharcanın

o dönemde hâlâ etkin olduğu şimdiki Doğu Türkistan (Xinjiang) olabilir (bk.

Hulsewé 1979: 121, n. 288).

Yukarıda işaret edildiği gibi, muhtelif dil ve yazılarla ve farklı imlalarla

yabgu kelimesinin ilk görüldüğü siyasî teşekkül olan Kuşanların menşei

konusunda bir araştırma yapan ve onların dilinin İranî bir dil olduğu görüşünü

kifayetsiz bulan Yü Taishan, gerek Kuşanlarda, gerekse ondan sonraki devletlerde

bazı ortak unvanların kullanılmış olması, bu arada Yuezhi veya Kuşanların Türk

menşei üzerinde de durulması münasebetiyle konuya başka bir açıdan

yaklaşmıştır. Gerek Çin kaynaklarına, gerekse bazı isim ve unvanların muhtemel

eski telaffuzlarına dayanarak Yu Taishan, Yuezhi veya Kuşanların ortak bir Saka

menşeinden geldiklerini; Türklerin de Zhoushu 50’ye göre atalarının Suo

devletine dayanması ve bu kelimenin de ‚Saka‛ sözünün muhtemelen bir Çince

transkripsiyonu [sheak] olduğunu belirtip, dolayısıyla Türklerin atalarının Saka

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 327

menşeli olmasının ihtimal dahilinde olduğuna dikkati çekerek, ‚eğer bu gerçek

ise, Yuezhi veya Kuşanlarla ilgili bazı kelime ve [yabgu gibi] unvanların niçin

Türkçe ile açıklanabileceğini anlamanın zor olmayacağını‛ belirtmiştir (2011: 15).

Çünkü Ona göre ‚kılık-kıyafet gibi âdetler, din ya da resmî unvanlar ve başka

türlü karakteristik hususiyetler; yayılma, değişme veya ödünç alınma özelliğine

sahip oldukları için bunlara dayanarak bir halkın milliyeti konusunda karar

verme konusunda yardımcı olamazlar.‛ (2011: 13). Özetle, Kuşanlar da Sakaların

bir kolu olduğuna göre, yabgu gibi unvanlar da pekala aynı akrabaların dillerinde

ortak olabilir veya birbirlerinden ödünç alınmış olabilir.

Gerek anlam, gerekse teşkilat olarak yabgu’nun menşei, yukarıdaki uzun

geçmişinden hareketle, bizim görüşümüze göre, Asya’nın doğusundan ziyade

batısında ve İran’ın kültürel etki alanına giren Batı Türkistan ve Kuzey Hindistan

coğrafyasında, yani bir zamanlar Sakaların hüküm sürdükleri yerlerde

aranmalıdır.51 Kuşanlarla birlikte daha sonraki göçebe asıllı devletlerin idarî

yapısını da etkiledikten sonra buı kelime, Türk kağanlıklarının Batı sahalarında ve

İslâmî Türk devletlerinde, yine İran’a yakın olan bölgelerde kendisini yabgu

şekliyle yeniden göstermiştir. ‚Yönetmek, idare etmek, hüküm sürmek‛

anlamlarıyla, ilgili olduğu devletin müstakil veya yarı-müstakil statüsüne göre

zamanla farklı manâlarda da kullanılmış, bazan merkeze doğrudan bağlı tâbi bir

hükümdarı, bazan da yeni istiklâlini kazanmaya çalışan ve serbest hareket eden

bir hükümdarı nitelemiştir.

11. Yabgu’nun İdarî Mevkii Hakkında

Yabgu unvanının idarî mekanizmadaki yeri, mertebesi hususunda, İslâm

öncesi durumu hakkında açık bilgi yoktur, bu konuda sadece yorumlar

yapılabilir. VI-VII. yy.lardaki I. Türk Kağanlığı ve VIII. yy.daki II. Türk Kağanlığı

dönemleri hakkında bilgi veren Çin ve Türk kaynaklarından bazı malumata

sahibiz. Türk Kağanlığı 552 yılında daha kurulmadan önce Bumın Kağan’ın

Nodulu Sha ve Axian Sha gibi atalarının çok eskiden şad (Çince: sha) unvanı ile

büyük babasının ise Da Shehu (Büyük Yabgu) diye anıldığı Çin kaynaklarında

geçiyor (Ögel 1971: 364-365). Ögel’in görüşüne göre, Şad unvanı taşıyan Türk

beyleri, güçlerini biraz daha arttırınca, yabgu unvanını alıyorlardı; tabiatiyle

yabgu, şad’dan daha yüksek bir unvandı.

52

51 Kuşanların menşei, bu münasebetle onlarda kullanılan muhtelif unvanlar, yabgu unvanı ve

Kuşanların Sakalarla irtibatı hakkında bizim görüşlerimiz hususunda bk. Tezcan 2002: 794-

796, 802-804.

52 Eski Türklerde Şad unvanı konusunda bir çalışması bulunan Ögel, bunun zaten Farsça şah

(veya şahi) kelimesinden alındığının âşikâr olduğundan bahisle (1963: 27), bunun ‚Türkçe ile

pek fazla uyuşan bir söz‛ olmadığını ve bizim de yukarıda zikrettiğimiz gibi İran’dan alınma

328* TAED 48 Mehmet TEZCAN

Yabgu unvanı, Orhon kitabelerinde genellikle Şad (< Şao) ile birlikte geçer.

Eski Türk metinlerini de yayınlamış olan Radloff, bu unvanı (yabgug / yabgu),

Orhon kitabeleri hakkındaki eserinde sadece ‚bir unvan‛, başka bir eserinde

‚Tegin (tigin)’den sonra en yüksek unvan‛, Uygurlar dönemi için ise (yapgu)

‚yüksek bir unvan‛ diye açıklamıştı (1895: 118; 1897: 172; Golden 1980: 189-190).

53

DTS’da yabgu, ‚Batı Türklerinin yüksek hükümdarlık unvanı‛, şad ise, ‚Türk ve

Uygur Kağanlıklarında en yüksek askerî-idarî unvanlardan biri‛ olarak

açıklanırken örnekler iki kelime bir arada ve özenle seçilmiştir: ‚kağan’ını,

yabgu’sunu ve şad’ını orada öldürdüm‛, ‚yabgu’yu ve şad’ı orada verdi‛, ‚iki

oğluma yabgu ve şad unvanlarını verdim‛ (DTS 1969: 222, 519). H. N. Orkun ise

Orhon kitabelerindeki yabgu kelimesinin anlamını, örnekleri kitabelerden almakla

beraber manâsını tamamen Kâşgarlı Mahmûd’a göre vermiştir (1987: 128-129).

Türk devletlerinin hiyerarşisinde yabguluğun önemli bir yere sahip olması

daha çok Batı Türkleriyle meydana gelmiştir; öyle ki onlarda yabgu, hem bir

isim, hem de bir unvan olabiliyordu. Kağanlık kurulduktan sonra yabgu unvanını

Doğu Türklerinde fazla görmüyoruz, çünkü onun yerinde akrabalıkta kağana

daha yakın olan şad vardır. Türk kağanlıklarında kağan’dan sonra, onun çok

yakını ve akrabası olarak şad’lar gelirdi. Nitekim Radloff da şad kelimesini,

‚han’dan sonraki en yüksek bir unvan‛ şeklinde açıklamıştır (1895: 136). Normal

olarak bu şad’lar, kağan’a bağlı devletlerin herhangi bir bölümünün idaresinden

sorumlu olup aynı zamanda birer ordu komutanı idiler (Clauson 1972: 873). Bazı

tarihçiler, Türk Kağanlığı’nda, yabgu’nun kağan / hakan / han’dan sonraki en

yüksek mertebe, unvan olduğunu belirtiyorlar (mesela bk. Ögel 1971: 365; Wink

1997: 65).

54 Halbuki II. Türk Kağanlığı’nda, örneklerden de anlaşılabildiği gibi,

hiyerarşide kağan’dan sonra şad geliyordu. Gerek İlteriş Kağan, gerekse kağan

olmadan önce kendisi de şad unvanı taşıyan Bilge Kağan, devletin her iki

kanadına, yönetmek üzere en yakın akrabası -oğlu veya kardeşi- olan kişileri şad

tayin ediyorlardı. Zaman zaman aynı yere hem yabgu’nun, hem şad’ın tayin

edildiği durumlarda bile yabgu’nun şad’ın üstünde olduğunu görmüyoruz. Bu

bakımdan Clauson’un dediği gibi, kitabelerde zaman zaman yabgu, şad’dan önce

(oradan alınarak ilk olarak Kuşanlara ve sonraki devletlere şao veya şahi şekillerinde geçmişti)

bir unvan olduğu üzerinde durmuştur (1971: 365).

53 Tegin kelimesini ise Radloff, ‚Prens, Han’ın en yakın akrabası‛ olarak açıklamıştır (1895: 126).

54 Mesela Türklerin Batı kanadını oluşturan On-Ok’larda on boyun her birinin başında bir şad

bulunuyordu, ama bütün On-Ok’lar bir yabgu tarafından idare ediliyordu. Bu örneğe göre

yabgu’nun hiyerarşide kağan’dan sonra, ama şad’dan önce gelmesi gerekirdi, yani şad’ın 3.

sırada olması lazımdı. Bk. Donuk 1988: 34. A. Wink, yabgu’nun ikinci derecede olduğunu

belirtmekle beraber burada, daha sonra temas edeceğimiz bir ‚çifte hükümdarlık‛ anlayışını da

görmektedir. Ona göre, ‚yabgu, teoride her zaman için kağan’ın kardeşi idi; kağan ile

yabgu’nun faaliyet alanları açık olarak gösterilmemiş ise de her ikisinin durumu da prensip

olarak irsi idi, ancak kabile aristokrasisince teyit edilmeye ihtiyacı vardı‛.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 329

zikredilmekle beraber şad’dan yukarıda değil aşağı seviyede bulunuyordu;

görevleri kaynaklarda fazla açıklanmayan yabgu da daha çok şad gibi bir şeydi

(1972: 873).

Öyle anlaşılıyor ki Türk Kağanlıklarının ilk kuruluştan önceki dönemleri ile

devletin kurulması ve iyice oturmasından sonraki idarî yapılanma ve unvanların

verilmesi aşamasında bazı farklılıklar ortaya çıkmıştır. Yabgu genellikle, Batı

Türkleri örneğinde görüldüğü gibi, kağanlığın ayrı bir bölümünü veya ayrı bir

kabilesini idare eden bir kişi idi ve ancak bu durumda hanedan soyundan

(Ashina / ‚Kök-Türk‛)) geliyordu (Golden 1980: 190). Mesela, Büyük Türk

Kağanlığı’na bağlı olan Batı Türk Kağanlığı’nın başında, Türklere tâbi olan ve

Türk Kağanlığını unvanlar (kağan, yabgu, şad) bakımından da bazı konularda

taklit etmiş olan Hazarların (Bombaci 1970: 9) başında Ashina kraliyet soyundan

gelen bir yabgu vardı ve bu, haliyle kağandan sonraki en yüksek görevli kişi

olarak orada bulunuyordu. Halbuki Türk Kağanlığı’nın merkez yapısında, devletin

idarî mekanizmasında kağan’dan sonra şad’lar geliyordu ve bunlar hanedana

mensup olup devlet idaresinde de kağan’ın en yakını idiler. Fakat çoğu zaman,

devlet tarafından itaat altına alınmış ve genellikle de merkezden uzak olan

bölgelerde yer alan boyların veya kuruluşların hükümdarları bu yabgu unvanı ile

anılıyorlardı, bunlar ise hanedan üyesi değillerdi.55

İşte bu aşamada, XI. yy.da Kâşgarlı Mahmûd’un Dîvânü Lugâti’t-Türk

(DLT) adlı eserinde, hanedan üyesi olmayan, yani halktan olan kişilere yabgu

unvanının verildiği ve bunların hakan’dan iki derece aşağı oldukları hakkındaki

bilgisi gelmektedir ki doğrudur. Çünkü kağan’dan sonra bunların üstünde

merkezde önceleri şad, sonraları ise - artık şad’lık makamı XI. yy.da ortadan

kaybolduğu için- yuğruş yani baş vezir yer almaktadır ve yuğruş’un mevkii

yabgu’dan daha üstündür (Clauson 1972: 873; Donuk 1988: 64).

İslâmî dönemde, Kimekler,56 bilhassa Karluklar ve sonraki dönemlerde,

mesela X. yy.a kadar Aral Gölü çevresi ve Sır Derya boylarındaki Oğuz

55 II. Türk Kağanlığı’nın yıkıldığı tarihlerde (741-742) Türklerde kağan-şad-yabgu ilişkisi, tayinler

ve aralarındaki akrabalık ve yabgu’nun kağan olması... hakkında güzel bir örnek olarak bk.

Chang 1968: 200-201.

56 ‚İmek / Yimek‛ olarak da kaynaklarda geçen Kimeklerde Boylar Birliğinin başkanı her ne kadar

‚baygu‛ unvanı taşıyorsa da çoğu araştırıcılar bunun ‚yabgu‛dan muharref olduğunu kabul

etmişlerdir. S. Agadjanov ise, hem baygu, hem de yabgu unvanının eş zamanlı olarak

kullanıldığını belirterek, baygu’nun yabgu’ya göre daha düşük ve daha az öneme sahip bir

unvan olduğu görüşündedir. Kimek Kağanlığı’nın oluşumundan sonra ise devletin en yüksek

mevkiinde, Kâşgarlı Mahmûd’un yabgu’dan iki derece daha yukarıda olduğunu belirttiği Hakan

bulunuyordu. Vaktiyle P. M. Melioranskiy, Orhon âbideleri metinlerinden hareketle, Töles ve

Tarduşlarda idarecilerin yabgu ve şad unvanı taşımaları, hatta zaman zaman yabgu’nun şad da

sayılması örneklerine göre şad’ı ‚küçük şad‛, yabgu’yu ‚uluğ şad‛ olarak isimlendirerek daha

330* TAED 48 Mehmet TEZCAN

Devleti’nde yabgu unvanının bulunduğu hakkında kısmen bilgi sahibiyiz (Bang

ve Marquart 1914: 37)57; ama maalesef kaynaklarımız Türkçe değildir, onun için

de yorum yapmak zordur (Clauson 1972: 873).

58 Bu bilgilerimizin çoğu ise İbn

Hordâdbih’in eseri ve Hudûdü’l-Âlem gibi İslâm kaynaklarının yanısıra XI. yy.ın

ikinci yarısında Karahanlı döneminde Yûsuf Hâss Hâcib’in Kutadgu Bilig ve

Kâşgarlı Mahmûd’un DLT adlı eserlerine dayanmaktadır. İlk iki kaynak, (eski

günlerde) Karlukların hükümdarlarının unvanından bahsederken, bunu cabgûye

ve yabgû şekillerinde verirler (Minorsky 1937: 97-98; Bang ve Marquart 1914: 37;

Golden 1980: 189).

59 Karluk, Kimek, Oğuz Yabgu Devleti ve Selçukluların devlet

olmadan önceki ilk dönemleri örneklerinde olduğu gibi, yabgu unvanını taşıyan

teşekküllerde yabgu genellikle bir devlet başkanı / hükümdar olarak karşımıza

çıkmaktadır ki (Donuk 1988: 58) bunda devletin, diğer bir üst devlete zımnen de

olsa tâbi olduğu anlayışı yatmaktadır.

Kâşgarlı Mahmûd yabgu kelimesini yafgu şeklinde verirken, muhtemelen

kendi zamanında, yani XI. yy.daki durumu kastederek, yafgu’nun, ‚Hakan’dan iki

seviye aşağıda bulunan ve halktan olan kişilere verilen unvan‛ olduğunu zikreder.

Ayrıca o, Yabâgû isimli bir Türk boyundan da bahseder ki araştırıcılar, yabgu ile

bu kabile isminin farklı olduğunu özenle belirtirler (bk. Minorsky 1937: 288;

Narşahî 1351: 157).

60 Kâşgarlı’nın belirttiğine göre, Barsgan yakınında bir kent de

sonra kiçig kagan ve ulug kagan mertebelerini sıralamıştı. Bk. Melioranskiy 1899: 109-110;

Kumekov 1972: 114-116. Kimeklerde yabgu’nun unvanı Imek-yabgû veya Kimek-yabgûy (Kimekbeygûr’dan

düzeltme ile) şekillerinde isimlendirilmekte idi. Bk. Bang ve Marquart 1914: 95, 100.

57 Sır Derya boyundaki Oğuz Yabgu Devleti’nde, yabgu unvanı yanısıra muhtelif kaynaklarda

beygu / peygu şekli de geçmektedir. Marquart ve Minorsky gibi birçok araştırıcı, bunu

yabgu’nun bozuk şekli olarak kabul etmişlerdir (bk. Bang ve Marquart 1914: 37, n. 3; 42, n. 5;

Minorsky 1937: 288). Oğuz Yabgu Devleti hakkındaki ilk çalışması ile tanınan Pritsak, bu

konuya temas etmeksizin hükümdarlarının tıpkı Karluklar gibi cabbûye (=yabgu) diye

anıldığına ve ikili idare tarzını çağrıştrır şekilde, Türklerdeki sol yabgu ve sağ yabgu’luğa temas

ediyor (Pritsak 1953: 403). Yabgu ve beygu konusunda Agacanov, aynı dönemlerde kullanılan

her iki unvanın da birbirinden biraz farklı olduğunu, ‚Oğuz asilzadeleri de dahil olmak üzere

Türkçe konuşan boyların yönetici aristokratlarına bu unvanların verildiği‛, fakat ‚paygu –

baygu unvanının, muhtemelen yabgu – cabgu’ya göre önemi ve saygınlığı‛nın daha düşük

olduğu görüşünü savunmaktadır (bk. 2002: 207-210).

58 Karahanlıların ilk zamanlarında Karluklar döneminde yabgu’nun durumu hakkında bk.

Minorsky 1937: 287-289; Pritsak 1951: 273-287.

59 Bartol’d, Taberî’den naklen, bunun VII. yy.daki Toharistan Türklerinde ve muhtemelen

Oğuzlarda da bu şekilde görüldüğüne vaktiyle işaret etmiş (1897a: 16); ayrıca, Marquart’ın eski

Türk kitabeleri hakkındaki çalışmasına atıfta bulunarak bu unvanın, Çin kaynaklarındaki

Zhaowu, sikkelerdeki ZAOOY, Orhon kitabelerindeki [Altı] Çub [Sogdak] ile olan bağlantısı

üzerinde de durmuştu. Bk. Barthold 1897b: 16-17; Melioranskiy 1899: 109; Bartol’d 1963: 36,

559.

60 Halbuki, daha önce kaydettiğimiz gibi, İstemi Kağan’ın başında bulunduğu Batı Türkleri,

kaynaklarda bazan ‚Yabgu Türkleri‛ şeklinde de isimlendirilmekteydi.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 331

o zaman Yabgû olarak isimlendirilmekte imiş (DLT 2005: 675; Aalto 1971: 34;

Golden 1980: 190).

61 Agacanov da C. Brockelmann’a dayanarak, yabgu’nun

durumunu yine Kâşgarlı Mahmûd’a göre şöyle açıklıyor: ‚Yabgu (yafgu)

unvanını, devlet haline gelememiş halkların başında duran, fakat hakana nisbetle

iki derece aşağıda bulunan Türk asılzadeleri de kullanıyorlardı‛ (Agacanov 2002:

208). Demek ki gerek Kuşanlardan, gerekse onlardan intikal etmek suretiyle

daha sonraki göçebe menşeli devletlerden beri yabgu ve benzer kelimeler,

hükümdar (şao / kağan / hakan)’dan bir veya iki derece aşağıda bir mertebeye

karşılık idi.

12. İkili İdare Sistemi (‚Çifte Krallık‛) Hakkında

Yabgu ve yabguluk mevkii, Türklerin Batıya gelmesi ile onlar arasında

görülmeye başlayan ve İslâmî dönemle birlikte yeniden ortaya çıkan İranî ve

Türk kavimlerindeki ‚Çifte Krallık‛ mevzuu ile de ilgili görülmüştür. Oysaki bu

daha çok, Türklerdeki ikili yapı ile ilgilidir ve yukarıda belirtildiği üzere,

Türklerde yabgu, eskiden olduğu ve İslâmî dönemde de görüldüğü gibi çoğu

durumda hanedandan da gelmiyordu. VI. yy.daki Türk Kağanlığı dönemine kadar

Türklerde böyle bir ‚çifte krallık‛ özelliği açıkça sezilmiyor. Ancak ilk kuruluş

döneminden itibaren bu devletin politik yapısında ikili bir sistemin mevcut

olduğu; metbu devletin başında bulunan ve Doğuda oturan ‚kağan‛ unvanlı

metbu hükümdara, ‚yabgu‛ unvanlı ve Batıda oturan tâbi hükümdarın bağlı

olduğu, bu sistemin ise Türklere İran etkisi yoluyla geçtiği vaktiyle Alföldi ve

ondan sonra başka bilginler tarafından da dile getirilmiştir (Alföldi 1943: 507-

519).

62 Türklerde daha önce olmamakla beraber ikili bir idare tarzının, onların

bölgeye gelişi ile idarî yapısında da oluştuğunu kabul eden araştırıcılar, her ikisi

de ‚kağan‛ unvanını taşımakla beraber, Bumın Kağan’ın üst hükümdar olarak

Doğuyu idare ettiğini, İstemi Kağan’ın ise ‚yabgu‛ (Silziboulos) unvanıyla Batı

kaynaklarında zikredildiğini ve tâbi hükümdar olarak İmparatorluğun Batı

bölümünü yönettiğini, idarî sıralamada da kağan’dan sonra ikinci sırada geldiğini

belirtiyorlar.63 Onlara göre, Türk Kağanlığı’nda böylece ikili bir yapılanma

61 R. Genç, Kâşgarlı Mahmûd’un verdiği bilgilere nazaran Karahanlı, Karluk dönemlerinde ve

yakın çevredeki aristokratik yapılanmayı şöyle özetliyor: 1. Hakan – Han – Terken – Sultan

(Selçuklularda), 2. Yuğruş (Selçuklularda: Vezir) – Tigin – Bekeç – Tarım (hanedana mensup

şehzadeler), 3. Yafgu [Kâşgarlı, bunun halktan olduğunu söylüyor] – Köl İrkin – Sagun – Çuwı

– Öge, 4. Öge tegit – Tüksin, 5. İnal, 6. Tarhan (Genç 1997: 91).

62 Alföldi’nin bu nazariyesine vaktiyle çok kısa bir tenkit yazmış olan Ögel, burada sadece

Wusun’lardaki Büyük ve Küçük Kun-mi [Gunmo] münasebetiyle durmuş, Türk devletlerine

temas etmemiştir. Bk. Ögel 1948: 359-360.

63 İkili yapı ve ‚Çifte Krallık‛ görüşünün tenkidi için bk. Kafesoğlu 1983: 262-266.

332* TAED 48 Mehmet TEZCAN

sergilenmektedir ki, bu özellik daha sonraki Türgişler64 ve Karluklar65 gibi Batı

Türkistan’da oturan ve İranî kültür tesirine açık olan devlet ve sülalelerin idarî

yapısında, ayrıca Hazarlar arasında da görülmektedir.66

Bumın Kağan ve kardeşi İstemi Kağan örneği ile vurgulanmaya çalışılan bu

görüşün Kuşanlardaki durumu açık değildir. Fakat devletin yapısında, belki de

İranî kültürün tesiri ile, ikili yapıya benzer bir sistemin olduğu, mesela idarî

yapıda, impratorluğun farklı birimlerini idare eden mahāksatrapa ve

ksatrapa’ların, yine, askerî ve sivil hizmetleri yerine getiren mahādandanāyaka ve

dandanāyaka gibi resmî memuriyetlerin olduğu Kuşan kitabelerinden biliniyor.

Bunlar arasındaki ilişki açık değilse de, yerli unvanlar olan mahādandanāyaka ve

dandanāyaka’ların daha çok polis şefi veya kontrolör gibi çalışarak asayiş ve

düzeni sağlama, yargı ve suç işleme durumları ile uğraştıkları anlaşılıyor.

İmparatorlukta idarî makamda bulunan bütün görevlilerin, İranî unvan olan

mahāksatrapa ve ksatrapa’ların ise, bunların yabancılar olduğu göz önüne

alındığında, dandanāyaka’lardan kesinlikle daha üst seviyede oldukları sonucu

çıkarılabilir (Puri 1994: 262-263). Frye, İran’ın doğusunda görülen şāh (shao)

unvanını Hint alt-kıtasındaki ksatrapa’nın İmparatorluğun batısındaki bir karşılığı

olarak yorumluyor (1984: 265). Narain, Kuşanlarda görülen bu ikili yapıda, Jain

kaynaklarında gözüktüğü gibi bir ‚çifte-krallık‛ değil (bk. 1981: 265) bilakis,

İran’daki satraplık sistemi (ksatrapa) ile, Hindistan’daki Greklerin (Indo-Grek)

strategos’luk sisteminin bir kombinasyonunu görmektedir: ksatrapa’lar, Kuşan

İmparatorluğu’nun daha doğudaki bölgelerinde ve daha büyük araziler üzerinde

birden fazla olabiliyorlardı. Geniş imparatorluk arazisinde güçlü bir askerî

otoriteye ihtiyaç olduğu için eyalet satrapları üzerinde devlet otoritesini

64 Türgişlerin VII. yy. sonlarında ve VIII. yy.ın ilk çeyreğinde kağanlıklarını ilan ettikleri dönemde

başlarında bazan bir kağan’ın, kağandan sonra da yabgu ve şad unvanlı hanedandan kişilerin

(genellikle oğulları) bulunduğunu görmekteyiz. Muhtemelen bu, kendilerine Türk Kağanlığını

örnek almış olan Türgişlerin, iki ayrı grup halinde On boydan meydana geldikleri için her

grubun başında da yabgu ve şad bulunmasıyla ilgilidir. Hatta Doğu Türkistan’da böyle bir

Türgiş yabgu’sunun VIII. yy. da müstakil bir hükümdar gibi hareket ettiği anlaşılıyor. VIII. yy.ın

ikinci yarısında, yani Türk Kağanlığı’nın yıkılıp yerine Uygurların hakim olduğu, boy sayılarının

artıp devletleşmeye başladıkları dönemlerde idarî teşkilatlarında kağan’dan sonra gelen yönetici

olarak yabgu’nun da adı geçmektedir. Yine, VIII. yy.ın ilk yarısı sonlarında Üç Kabile’nin

başında bir Türgiş yabgusu bulunuyordu. Bk. Salman 1998: 95-96, 101; 2004-119-126.

65 Hudûdü’l-Âlem’in verdiği bilgilere göre, Karluk idarecilerine eskiden ‚yabgu‛ veya ‚cabguy‛

denilmekte idi. Gerçekten gerek Türk kitabelerine, gerekse Çin kaynaklarına göre, VIII. yy.da II.

Türk Kağanlığı döneminde ve ‚Üç Karluk Bodun‛ başında bir yabgu bulunuyordu. Karluklar,

Basmıl hakimiyetinde ‚Sağ yabguluk‛, Uygurlar’ın kuruluş devresinde ise yeni kurulan devlette

en önemli mevkiyi alarak ‚Sol yabguluk‛ makamını elde etmişlerdi. Bk. Taşağıl 2004: 67-72.

66 Hazarlardaki muhtemel ‚ikili yapı‛ (‚Döppelkönigtum‛), Büyük Kağan’dan sonra Şad (Īşā /

Īşād)’ın ikinci sırada yer alması ve Şad’ın önemini yitirmesi ile Beg (Kagan Beh)’in o mertebeye

yükselmesi konularında bk. Ludwig 1982: 167-191; Golden 1990: 270.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 333

sağlamak ise İmparatorlukta önemli görevler ifa eden mahādandanāyaka ve

dandanāyaka’ların askerî hiyerarşisine tevdi edilmişti. Bu ikili yapıyı Narain şöyle

özetliyor (2002: 274):

Öyle anlaşılıyor ki en azından büyük, önemli toprak parçalarında,

aynı derecede bağlı ve doğrudan hükümdara karşı sorumlu olan biri

sivil, diğeri askerî iki paralel memurlar hiyerarşisi ile karşı

karşıyayız. Daha küçük toprak parçaları ise aynı şekilde biri sivil,

diğeri askerî olmak üzere iki paralel fonksiyonel güç tarafından

yönetiliyordu. Üstelik günümüze kadar isimleri bize ulaşabilen

Mahāksatrapa, Mahādandanāyaka, Ksatrapa veya Dandanāyaka’ların

hiçbiri Hind menşeli değildir, yani yabancı asıllıdır.

Kuşanların ilk yabgusu olduğunda şüphe bulunmayan ‚Heraus‛un

sikkelerindeki Grekçe TYPANNOUNTOS (turannountos) unvanı, ‚hüküm süren‛

anlamına gelmekle beraber, hukukî bakımdan o kişiye sınırsız yetkilere sahip

olma hakkı tanıyor muydu, bu belli değildir; ancak ona mutlak bir hükümdar /

tiran (tyran) özelliği kazandırdığı anlaşılıyor. Bu unvan da zaten tyran’dan

bozmadır. Çünkü ‚Hearus‛a yardımcı bir statü verecek ve onu Xiongnu’lardaki

shanyu gibi daha üstün bir otoriteye tâbi kılacak siyasî bilgiye bugün için sahip

değiliz. Tıpkı Xiongnu shanyu’leri gibi ‚Heraus‛un da bağımsız olarak hareket

ettiği, ama bunu açıkça ifade etmeyecek kadar zeki olduğu düşünülebilir.

‚Heraus‛un sikkeleri, onun Yuezhi merkezî otoritesine karşı tutumunu ve kendi

otoritesi için mahallî halktan meşruluk arayışını göstermektedir (Narain 2000:

50-51).

Yuezhi’ların Bactria bölgesini fethetmesinden sonra bölgeyi beş xihou /

yabgu’luğa ayırdıkları Çin kaynaklarında ifade edilmekle beraber, bu

yabgu’lukların Yuezhi’lar oraya gelmeden önce de zaten mevcut olduğu görüşleri

de vardır. Nitekim Batı Türkistan sahasında bulunan bu döneme ait para

örneklerine bakarsak, sayıları beş kadar olduğu tesbit edilen mahallî idareciler /

yabgu (xihou)’lar, gerçek birer hükümdar olarak sikkeler de bastırmışlardı. İşte,

bu yabgu’lardan olup (belki ‚Heraus‛ unvanıyla da anılan kişi?) ilk Kuşan

yabgu’su kabul edilen Qiujiuque (Kujula Kadphises), diğer dört xihou / yabgu’ya

saldırarak onları ortadan kaldırmış, kendisini onların üzerinde kral (basileos /

maharaja) ilân ederek tek bir ‚idareci grup‛ oluşturmuştu. Kujula, yabgulukları

ortadan kaldırmış ve onları tek bir devlet çatısı altında toplamış olmakla beraber,

devleti bir çok kabileden oluşan bir yapıda idare ediyordu. Kendisini ilk başlarda

yine ‚yabgu‛ olarak isimlendirmeye devam eden Kujula, güneyde yeni sahaları

krallığına ilhak ettikten sonra daha büyük unvanlar (mahārāja, rājātirāja ve

devaputra gibi) kullanmağa başladı. Böylece Narain’in ifadesiyle ‚yabguluk

334* TAED 48 Mehmet TEZCAN

otoritesi ve gücü, büyük unvanlarla donatılmış bir krallığın otoritesine dönüşmüş

oldu‛ (1981: 253, 263-264; 2002: 272-273; Frye 1984: 250).

Kuşanların ilk hükümdarı olarak sikke ve kitabelerinde zikredilen Kujula

Kadphises’in kullandığı unvanlar, en alt seviyeden en üst seviyeye kadar sistemli

olarak yükselen bir grafik halindedir: yavuga > basileus / raja > maharaja >

basileus basileon / rajatiraja. ‚Heraus‛un ayrı bir hükümdar değil de Cribb’in

teklif ettiği gibi Kujula’nın ilk dönemdeki yabgu’luk adı olduğu görüşü kabul

edilecek olursa, o halde ‚Heraus‛ adıyla o geçiş devresinden sonra Kujula’nın, Çin

kaynağına göre önce, Büyük Gondophares’in ölümünü takiben Anxi (Arşak /

Indo-Parth / Pahlava Krallığı)’yi fethettiği ve bütün Da Yuezhi topraklarını

hakimiyet altına aldığı; Bactria ve Kuzey Hindistan’daki büyük ve sistemli

fetihleri takiben de ‚Heraus‛luktan (HPAOY: Yabgu) Krallığa, oradan Büyük Kral

ve Krallar Kralı makamlarına yükseldiği tahmin edilebilir.

Eğer Kujula, saltanatının ilk dönemlerinde ‚Heraus‛ (yabgu) idi ise o halde

onu ‚yabgu‛yu, yani ikinci derece bir unvanı kullanmaya iten başka bir önemli

sebep var mı idi? Bu soruya araştırıcılar, Kujula’nın asıl fetihlerine M.S. 45

tarihinden sonra başlamış olduğu, çünkü o tarihe kadar Hindukuş bölgesinde

Indo-Parth hükümdarı Gondophares’in hayatta olduğu cevabını veriyorlar.

Kujula’nın, Gondophares’in çağdaşı olduğunu biliyoruz. Hatta onun

Gondophares’in sarayında yaşayan bir prens olduğu şeklinde görüşler de vardır

(Puri 1994: 248). Gerçekten de Kujula’nın Gondophares’in üstünlüğünü zımnen

tanır şekilde daha sade unvanlar kullandığı, hatta onunla ortak sikkeler

çıkardığı67 ve ancak, onun M.S. 45 tarihindeki ölümünden sonra bölgede aktif

olarak siyasî rol oynamağa başladığı ve fetihlerine hız verdiği bilinmektedir. Bu

da ‚Heraus‛un niye Grekçe olarak TYPANNOUNTOS (tyran) veya HPAOY

(yabgu) gibi ikinci dereceden bir unvan kullanmış olduğunu açıklamaktadır.

Sonuç olarak, M.Ö. II. yy.ın ikinci yarısından itibaren Yuezhi / Kuşanlar,

Wusunlar ve Kangju’lerin Soğdiana ve Bactria bölgesine gelmeleri ve buralarda

M.Ö. II. Binin ortalarından beri bulunduğu bilinen Sakaların İranî bir kültür

tesiri almaları ile beraber yabgu ve ona benzer şekillerde ifade edilen kelimeler

(yavuga, cebgu(ye), zhaowu) Doğudan gelen sonraki kavim ve devletler

tarafından da alınıp kullanılmıştır. İranî tesirler gerek Pers, Parth ve Sasanilerin

siyasî etkilerinde, gerekse Ahura-Mazda dininin çok erken devirlerden itibaren

Moğolistan içlerine ve göçebe kavimlere kadar nüfuzlarında daha açık olarak

67 Narain’in de belirttiği gibi Kuzey Hindistan’da Indo-Grek, Indo-Parth ve Sakalar arasında, ortak

veya tâbi hükümdarların bu tip ortak sikkeler çıkarmaları uygulaması gayet yaygındı ve bu da

o kralın izni olsun veya olmasın, bağımsızlığın da bir tür ifadesi olmaktaydı. Bk. Narain 2000:

58, n. 61.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 335

görülmektedir. Bu unvanın Türk devletlerinde olduğu farzedilen ‚Çifte-Krallık‛

anlayışından ziyade, Türklerde Xiongnu’lar zamanından beri görülen ikili teşkilat

ile doğrudan bir alâkası olmalıdır; ancak bunun da yine İran tesiriyle, bilhassa

idarî teşkilatta görüldüğü, devlet yapısının henüz oluşmadığı veya hükümdarların

kendilerini tam bağımsız hissetmedikleri dönemlerde ve durumlarda kullanıldığı

anlaşılmaktadır. Askerî bir yapı arzeden Türk devletlerinde yabguluk, daha

ziyade İran kültür coğrafyasına yakın olan bölgelerde görülmektedir ve askerî

olmaktan ziyade idarî bir hususiyete sahiptir. Askerî yapıda, kağandan sonra şad

veya ona mümasil, ama doğrudan hükümdarın yakın akrabaları olan kişiler

devlette söz sahibi idiler; idarî bakımdan ise İslâmî dönemde görüldüğü üzere

İranî etki ile sivil kişiler ve bu arada vezir de etkili olmaya başlamıştır. İslâmî

dönemde de bu özelliklerin devam ettiği anlaşılıyor. Kuşanlarda ilk dönemlerde,

henüz devletin tam olarak oturmadığı zamanlarda görülen yabgu unvanı,

imparatorluk dönemlerinde kaybolmakta, arkadan gelen yeni göçebe gruplarda

yeniden ortaya çıkmaktadır. Bunun Kuşanlardaki ikili yapıyla da alâkası vardır ve

daha çok idarî mekanizma ile ilgilidir. Belki, İranî kültürün tesiri ile daha sonraki

bütün Türk devletlerinde de kendini gösterecek olan vezirlik geleneği ile de

bağlantılı olabilir. Kuşanlardaki durumu aydınlatabilmek için erken dönemi

hakkında elimizde yeterince daha çeşitli kaynaklar olmalıdır. Ama sonraki

dönemler, daha erken tarihlerdeki Kuşanların da siyasî ve idarî yapısını anlamada

bize yol gösterebilirler. Yabgu kelimesinin menşeine gelince, daha sonraki bütün

Türk devletlerinde gözüken unvanların çoğunun İran menşeli olması (tigin, şad,

beg) ve bunların ilk defa Kuşanlar zamanından itibaren kullanılmaya başlaması,

bizi İranî ve Kuşan menşeine götürüyor. Kuşanların ise bir zamanlar iddia

edildiği gibi ‚Türk‛ değil İranî kültürden çok etkilenmiş, ama asıl olarak göçebe

ve muhtemelen Sakalara dayanan bir kavim olduğu anlaşılıyor.

KAYNAKÇA

Kısaltmalar:

AAASH – Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae, Budapest.

Afghanistan - Afghanistan. Ancien Carrefour entre l’Est et l’Ouest. Indicopleustoi archaeologies

of the Indian ocean 3. Actes du Colloque International, organisé par C. Landes et O.

Bopearachchi au Musée archéologique Henri-Prades-Lattes du 5 au 7 mai 2003, Édité par O.

Bopearachchi & M.-F. Bouusac: Brepols Publishers 2005.

AIM – W. Radloff, Die Alttürkischen Inschriften der Mongolei, Neue Folge, St.-Pétersbourg 1897;

Zweite Folge, St.-Pétersbourg, 1899.

AKGWG – Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen.

AKDTYK – Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.

AKGWG – Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen.

Philologisch-historische Klasse.

AM - Asia Major.

AN SSSR İV -

BUFM – Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mitteleuropas.

336* TAED 48 Mehmet TEZCAN

CII – Corpus Inscriptionum Iranicarum.

Coins, Art and Chronology - Coins, Art and Chronology [I]. Essays on the pre-Islamic History of

the Indo-Iranian Borderlands, Michael Alram and Deborah E. Klimburg-Salter (eds.), Verlag

der ÖAW, Wien (1999); Coins, Art and Chronology II. The First Millennium C.E. in the IndoIranian

Borderlands, Edited by M. Alram vd., Wien: Verlag der ÖAW 2010).

CAJ – Central Asiatic Journal.

CHEIA – Cambridge History of Early Inner Asia, edited by D. Sinor, Cambridge University Press,

1990.

CHI – Cambridge History of Iran, vol. 3 (1) and (2). The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods,

edited by E. Yarshater, Cambridge University Press, 1983.

DTCFD – Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi.

DTS - Drevnetyurkskiy Slovar’.

EFEO – École française d’Extrême-Orient.

EI – Epigraphia Indica.

HCCA – History of Civilizations of Central Asia.

HdO – Handbuch der Orientalistik.

HH – History of Humanity. Vol. III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD,

Edited by J. Herrmann and E. Zürcher,UNESCO, 1996.

HHS – Hou Hanshu.

HS – Hanshu.

JA – Journal Asiatique.

JES – Journal of Eurasian Studies.

JRAS GBI – Journal of the Royal Asiatic Society. Great Britain & Ireland.

MRDTB – Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko.

MSFOu - Memoires de la Société finno-ougrienne, Helsinki.

ÖAW – Österreichische Akademie der Wissenschaften.

PDK – Papers on the Date of Kaniska, submitted to the Conference on the Date of Kaniska,

London, 20-22 April, 1960, Edited by A. L. Basham, Australian National University Centre of

Oriental Studies, Oriental Monograph Series, Leiden: E. J. Brill, 1968.

SJ – Shiji.

SPb. – Sankt-Peterburg.

SPP - Sino-Platonic Papers. University of Pennsylvania, Philadelphia.

TDK – Türk Dil Kurumu.

TS – Tangshu.

TTK – Türk Tarih Kurumu.

UAJb. – Ural-Altaische Jahrbücher.

UJb. – Ungarische Jahrbücher.

AALTO, P. ‚Iranian Contacts of the Turks in Pre-Islamic Times‛, Studia Turcica, 1971, 29-37.

AGACANOV, S. G. Oğuzlar, (Rusçadan çevirenler: E. N. Necef / A. Annaberdiyev), İstanbul:

Selenge Yayınları, 2002.

AKBULUT, D. A., Arap Fütuhatına Kadar Maveraünnehir ve Horasan’da Türkler (M.Ö. II – M.S.

VII. yy.), Atatürk Üniversitesi, Erzuırum (Basılmamış Doktora Tezi), 1984.

_________,‚Turks in Mawara’al-Nahr and Khorasan during the Chionite / Hyon and Hephthalite

Era‛, The Turks I, (Eds. H. C. Güzel, C. Cem Oğuz, O. Karatay), Ankara, 2002, 277-289.

ALFÖLDİ, A. ‚Türklerde Çift Krallık‛, İkinci Türk Tarih Kongresi, İstanbul, 20-25 Eylül 1937,

Kongrenin Çalışmaları, Kongreye Sunulan Tebliğler, İstanbul: Kenan Matbaası, 1943, 507-519.

ALRAM, M. ‚Three Hunnic Bullaefrom Northwest India‛, BAI, 17 (2003), 2007, 177-184.

ALRAM, M. ve M. Phisterer. ‚Alkhan and Hephthalite Coinage‛, Coins, Art and Chronology II,

2010, 13-38.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 337

ALTHEİM, F. Geschichte der Hunnen: Niedergang und Nachfolge, Berlin: Walter de Gruyter &

Co. Bd. I. 1959, Bd. V. 1962.

ARTAMONOV, M. İ. Hazar Tarihi. Türkler, Yahudiler, Ruslar, L. N. Gumilëv’in Tashih ve

Notlarıyla, (Rusçadan Çeviren: D. A. Batur), İstanbul: Selenge Yayınları, 2004.

BABAYAR, Gaybullah. Köktürk Kağanlığı Sikkeleri Kataloğu. The Catalogue of the Coins of

Turkic Qaghanate, TİKA Türk İşbirliği ve Kalkuınma İdaresi Başkanlığı: Ankara 2007.

BANG, W. ve J. Marquart. Osttürkische Dialektstudien, AKGWG, Philologisch-Historische Klasse,

N.F. Bd. XIII / 1, Berlin: Weidmannsche Buchhandlung. 1914.

BARTHOLD, W. W. ‚Die Historische Bedeutung der Alttürkischen Inschriften‛, AIM, 1897, 1-36.

_________, ‚Die Alttürkischen Inschriften und die Arabischen Quellen‛, AIM, 1899, 1-29.

BARTOL’D, V. V. Soçineniya II (1). Obşçie Rabotı po İstorii Sredney Azii. Rabotı po İstorii

Kavkaza i Vostoçnoy Evropı, Moskva: İzd-vo Vostoçnoy Literaturı,1963.

BAXTER, W. H. and L. Sagart. Baxter-Sagart Old Chinese by MC final, initial, and tone, version

of 20 February 2011, 2011.

BİVAR, A. D. H. ‚Gondophares and the Indo-Parthians‛, The Age of the Parthia (Edited by V. S.

Curtis and S. Stewart), The Idea of Iran, vol. 2, London Middle East Institute: I. B. Tauris &

Co Ltd. 2007, 26-36.

BİVAR, D. ‚The Jewel of Khingila: A Memento of the Great Buddha of Bamiyan‛, Afghanistan,

Brepols 2005, 319-329.

BOMBACİ, A. ‚Qui était Jebu Xak’an?‛, Turcica. RET, II, 1970, 7-24.

BOSWORTH, C. Edmund. ‚JABḠUYA‛, EnIr, Vol. XIV, Fasc. 3, 2007, 314-317, available at

www.iranica.com

BROSSET, M. (trad.) Histoire de la Géorgie, depuis l’Antiquité jusqu’au XIXe Siècle, 1

re Partie.

Histoire ancienne, jusqu’en 1469 de J.-C., S.-Pétersbourg: Imprimerie de l’Académie Impériale

des Sciences, 1849.

BÜHLER, G. ‚Art. XVII.- Dr. Bhagvânlâl Indrâjî’s Interpretation of the Mathura Lion Pillar

Inscriptions‛, JRAS, 26 / 3, July 1894, 525-540.

Chang Jên-t‘ang. T‘ang Devrindeki Doğu Göktürkleri Hakkında Yeni Belgeler (-Tsê-fu-yüan-kuei

ve Tzŭ-chih t‘ung-chien’e göre – 618-745), Doktora Çalışması, Taipei, 1968.

CHAURASİA, Radhey Shyam. History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D. Atlantic

Publishers & Distirbutors Ltd.: New Delhi 2008.

CHAVANNES, Eduard. Documents sur les Tou-kiue (Turcs) Occidentaux. Recueillis et

Commentés suivis de Notes Additonnelles, Librairie d’Amérique et d’Orient, Paris: AdrienMaisonneuve,1941.

_________,(Önceki eserin Türkçe terc.), Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri. (Çeviri: M. Koç).

İstanbul: Selenge Yayınları, 2007.

CHOPRA, P. N. vd. A Comprehensive History of India. Ancient India, Sterling Publishers Private

Limited: New Delhi, 2003.

CHRİSTİAN, D. A History of Russia, Central Asia and Mongolia. Vol. I. Inner Eurasia from

Prehistory to the Mongol Empire, The Blackwell History of the World: Blackwell Publishing,

1998.

CLAUSON, G. ‚Turk, Mongol, Tungus, AM, 8 / 1, 1960, 105-123.

_________, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century, Oxford: At The Clarendon Press,

1972.

CÖHCE, S. ‚Hindistan’da İlk Türk Hakimiyeti: Kuşanlar ve Akhunlar‛, Türkler, C. I, Editörler: H.

C. Güzel vd., Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, 816-821.

CRİBB, J. ‚The ‘Heraus’ coins: their attribution to the Kushan king Kujula Kadphises, c. AD 30-

80‛, Essays in Honour of Robert Carson and Kenneth Jenkins, (Edited by M. Price, A. Burnett

and R. Bland), London: Spinks, 1993, 197-134.

338* TAED 48 Mehmet TEZCAN

CSORNAİ, K. ‚Where Huns’ Blood Drew‛, JES, Vol. I, Issue 3, (July-September 2009), 28-42.

DAVARY, G. Djelani. Baktrisch. Ein Wörterbuch auf Grund der Inschriften, Handschriften,

Münzen und Sigelsteine, Julius Groos Verlag, 1982.

DAVİDOVİÇ, E. A. Kladı Drevnih i Srednevekovıh Monet Tadjikistana, AN SSSR, İnstitut

Vostokovedeniya, Moskva: İzd-vo ‚Nauka‛, 1979.

_________, ‚The First Hoard of Tetradrachmas of the Kusana ‘Heraios’‛, AAASH, XXVIII, 1980, 147-

178.

DE LA VAİSSİÈRE, É. Histoire de Marchands Sogdiens, Bibliothèque de l’Institut des Haute

Etudes Chinoises, vol. XXXII, Collége de France, Paris, 2002.

De La Vaissière, É. ‚Sogdiana iii. History and Archeology‛, EnIr, 2011, available at

http://www.iranica.com

DLT. Kâşgarlı Mahmûd, Dîvânü Lugâti’t-Türk. (Çeviri, Uyarlama, Düzenleme: S. Erdi, S. T.

Yurteser), KabalcıYayınevi, 2005.

DOERFER, G. Türkische und mongolische Elemente im neupersischen, Bnd. IV: Türkische

Elemente im Neupersischen (Schluss) und Register zur Gesamtarbeit, Wiesbaden: Franz

Steiner Verlag GmbH, 1975.

DONUK, A. Eski Türk Devletlerinde İdarî – Askerî Unvan ve Terimler, Türk Dünyası

Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1988.

DTS. Drevnetyurkskiy Slovar’, (Redaktorı: V. M. Nadelyaev, D. M. Nasilov, E. R. Tenişev, A. M.

Şçerbak), AN SSSR, İnstitut Yazıkoznaniya, Leningrad: İzd-vo ‚Nauka‛, 1969.

DUNLOP, D. M. Hazar Yahudi Tarihi. (İngilizceden Çeviren: Z. Ay), İstanbul: Selenge Yayınları,

2008.

ECSEDY, I. and W. Sundermann. ‚The Rise of the Türk Power‛, HH, 1996, 477-479.

ENOKI, K. ‚Sogdiana and the Hsiung-nu‛, CAJ I, 1955, 43-62.

_________, ‚On the Nationality of the Ephthalites‛, MRDTB, XVIII, 1959, 1-58.

ENOKI, K. vd. ‚The Yüeh-chih and their migrations‛, HCCA, Vol. II. The development of

sedentary and nomadic civilizations: 700 B.C. to A.D. 250, (Edited by J. Harmatta), 1994, 171-

190.

ERRINGTON, E. ‚Differences in the Patterns of Kidarite and Alkhon Coin Distribution at Begram

and Kashmir Smast‛, Coins, Art and Chronology II, 2010, 147-168.

ESIN, E. ‚Tabari’s Report on the Warfare with the Türgis and the Testimony of Eighth Century

Central Asian Art‛, CAJ XVII / 1-4, 1973, 1-4.

_________, İslâmiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve İslâma Giriş (Türk Kültürü El-Kitabı, II, Cild

I/b’den Ayrı Basım), Edebiyat Fakültesi Matbaası: İstanbul 1978.

FALK, H. ‚Names and Titles from Kuṣāṇa Times to the Hūṇas. The Indian Material‛, Coins, Art

and Chronology II, 2010, 73-89.

FLEET, J. F. ‚A Note on one of the Inscriptions on the Mathura Lion-Capital‛, JRAS GBI 1904,

703-709.

FRYE, R. N. ‚Jamūk, Sogdian ‘pearl’?‛, JAOS, 71 / 2, s. April-June 1951, 142-145.

_________, The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original

by Narshakhi, The Mediaeval Academy of America, Cambridge, Massachusetts, 1954.

_________, The Heritage of Persia, Weidenfeld and Nicolson, 1962a.

_________, ‚Some Early Iranian Titles‛, Oriens, 15, 1962b, 352-359,

_________, The History of Ancient Iran, München: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, 1984.

_________, ‚The Rise of the Kushan Empire‛, HH, 1996, 456-460.

GABAIN, A. von. ‚Irano-Turkish Relations in the Late Sasanian Period‛, CHI, 3(1), 1983, 613-624.

_________, Eski Türkçenin Grameri. (Çeviren: M. Akalın), AKDTYK, TDK Yayınları, Ankara: TTK

Basımevi, 1988.

GENÇ, R. Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara: TAKE Yayınları, 1997.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 339

GHIRSHMAN, R. Les Chionites–Hephthalites, Ministére de l’Education Nationale, Le Cairo,

Imprimerie de l’Institut Français d’Archéologie Orientale, 1948.

GOLDEN, P. B. Khazar Studies. An Historico-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars,

Vol. 1, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1980.

_________, ‚The peoples of the south Russian steppes‛, CHEIA, 1990, 256-284.

_________, Türk Halkları Tarihine Giriş. Ortaçağ ve Erken Yeniçağ’da Avrasya ve Ortadoğu’da Etnik

Yapı ve Devlet Oluşumu, 2. Baskı, (Çev.: O. Karatay), Çorum: KaraM, 2006.

GÖBL, R. Dokumente zur Geschichte der iranischen Hunnen in Baktrien und Indien, Bd. I,

Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1967.

GREATREX, G. and S. N. C. Lieu (edited and compiled). The Roman Eastern Frontier and The

Persian Wars, Part II. AD 363-630. A narrative sourcebook, London and New York:

Routledge, 2002.

GRENET, F. ‚Nouvelles données sur la Localisation des Cinq yabghus des Yuezhi. L’Arrière Plan

politique de l’Itinéraire des Marchands de Maès Titianos‛, JA, 294(2), 2006, 325-341.

HANSEN, V. ‚The Impact of the Silk Road Trade on a Local Community: The Turfan Oasis, 500-

800‛, Les Sogdiens en Chine, (Ed. É. De La Vaissière et E. Trombert), Études thématiques 17,

EFEO, Paris, 2005, 283-310.

HARMATTA, J. ‚Annexation of the Hephthalite Vassal Kingdoms by the Western Turks‛, HH,

1996, 475-476.

HARMATTA, J. and B. A. Litvinsky. ‚Tokharistan and Gandhara under Western Türk Rule (650-

750)‛, HCCA, vol. III: The Crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750, (Ed. B. A. Litvinsky),

UNESCO Publishing, 1996, 367-401.

HILL, J. E. (terc.) ‚The Western Regions according to the Hou Hanshu. The Xiyu juan ‘Chapter

on the Western Regions’ from Hou Hanshu 88 Second Edition (Extensively revised with

additional notes and appendices)‛, 2003 (web adresi:

http://depts.washington.edu/silkroad/texts/hhshu/hou_han_shu.html)

HULSEWÉ, A. F. P. China in Central Asia. The Early Stage: 125 B.C.- A.D. 23, An Annotated

translation of chapters 61 and 96 of the History of The Former Han Dynasty, with an

introduction by M. A. L. Loewe, Leiden: E. J. Brill, 1979.

HUMBACH, H. Baktrische Sprachdenkmäler, Teil I-II, Mit Beiträgen von A. Grohmann,

Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1966.

İbn Hordadbeh. Kniga Putey I Stran. (Perevod s Arabskogo, Kommentariy, İssledovanie, Ukazateli

i Kartı: N. Velihanova), AN Azerbaydjanskoy SSR, İnstitut Vostokovedeniya, Baku: ‚Elm‛,

1986.

KAFESOĞLU, İ. Türk Milli Kültürü, İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1983.

KLJAŠTORNIJ, S. G. ‚ΙΑΞΑΡΤΗΣ = SÏR-DARJA‛, CAJ, VI / 1, 1961, 24-26.

_________, Drenvetyurkskie Runiçeskie Pamyatniki kak İstoçnik po İstorii Sredney Azii, AN SSSR,

Moskva: İzd-vo ‚Nauka‛, 1964.

KONOW, S. ‚So-called Takht-i-Bahi Inscription of the Year 103‛, EI, XVIII, 1925-26, 277.

_________, (Ed.) Kharoshthi Inscriptions with the Exception of those of Aśoka, Corpvs

Inscriptionvm Indicarvm vol. II, part I, Varanasi: Indological Book House, 1969.

KONUKÇU, E. Kuşan ve Akhunlar Tarihi. Atatürk Üniversitesi Yayınları: Sevinç Matbaası, Ankara

1973.

_________, ‚Akhunların Kalıntısı Olarak Kalaçlar (Halaçlar)‛, Türkler, C. I, Editörler: H. C. Güzel vd.,

Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, 846-853.

KUMEKOV, B. E. Gosudarstvo Kimakov IX-XI vv. po Arabskim İstoçnikam, AN Kazahskoy SSR,

İnstitut İstorii, Arheologii i Etnografii im. Ç.Ç. Valihanova, Alma-Ata: İzd-vo ‚Nauka‛

Kazahskoy SSR, 1972.

340* TAED 48 Mehmet TEZCAN

KURBANOV, A. The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis. PhD thesis submitted

to the Department of History and Cultural Studies of the Free University, Berlin, 2010.

(http://www.diss.fuberlin.de/diss/servlets/MCRFileNodeServlet/FUDISS_derivate_000000007165/01

_Text.pdf?hosts=)

LITVINSKY, B. A. and M. H. Zamir Safi. ‚The Later Hephthalites in Central Asia‛, HCCA, vol. III:

The Crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750, (Ed. B. A. Litvinsky), UNESCO Publishing,

1996, 176-183.

Liu Xinru. The Silk Road in World History, The New Oxford World History: Oxford University

Press, 2010.

LOESCHNER, H. ‚Notes on the Yuezhi – Kushan Relationship and Kushan Chronology‛, 2008,

(http://www.onsnumis.org/publications/Yuezhi-Kushan_Hans-Loeschner_2008-04-15.pdf)

LUDWIG, D. Osteuropäische Geschichte. Struktur und Gesellschaft des Chazaren-Reiches im

Licht der schriftlichen Quellen, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der

Philosophischen Fakultät der Westfälischen Wilhelms-Universität zu Münster (Westf.), 1982.

MALYAVKIN, A. G. Tanskie Hroniki o Gosudarstvah Tsentral’noy Azii. Tekstı i İssledovaniya,

(Otvetstvennıy red.: Yu. M. Butin), AN SSSR, Sibirskoe Otdelenie, Novosibirsk, 1989.

MARKWART, J. ‚Kultur- und sprachgeschichtliche Analekten‛, UJb., IX, 1929, 69-103.

Markwart, J. Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen

Landeskunde von Ostiran, (hrsg. von H. H. Schaeder), Leiden: E. J. Brill, 1938.

MARQUART, J. Die Chronologie der Alttürkischen Inschriften, Leipzig, 1898.

_________, Ērānšahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac‘i. Mit historisch-kritischem

Kommentar und historischen und topographischen Excursen. AKGWG, Berlin: Weidmannsche

Buchhandlung, 1901.

_________, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge. Ethnologische und historischtopographische

Studien zur Geschichte des 9. und 10. Jahrhunderts (ca. 840-940), Leipzig:

Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung, 1903.

MELIORANSKIY, P. M. Pamyatnik v Çest’ Kyul’ Tegina. S dvumya tablitsami nadpisey, S.-

Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, 1899.

MINORSKY, V. Hudūd al-‘Ālam. ‘The Regions of the World’, A Persian Geography, 372 A.H.–982

A.D., (Translated and Explaned by V. Minorsky, with the Preface by V. V. Barthold,

translated from the Russian), Oxford: University Press, 1937.

MORAVCSIK, Gyula. Byzantinoturcica II. Sprachreste der Türkvölker in den byzantinischen

Quellen, Leiden: E. J. Brill, 1983.

Moses. Kalankatlı Moses, alban tarihi ve alban salnamesi Mhitar Koş. (Rusça ve İngilizce

Nüshaları Karşılaştırarak Azerbaycan Türkçesine Çeviren: Prof. Z. Bünyadov, Türkiye

Türkçesi: Dr. Y. Gedikli), Selenge Yayınları, İstanbul, 2006.

Movses Kalankatuatsi. İstoriya Stranı Aluank, Perevod s drevnearmyanskogo, Predislovie i

Kommentariy: Ş. V. Smbatyan, Matenadaran, İnstitut Drevnih Rukopisey im. Maştotsa pri

Sovete Ministrov Armyanskoy SSR, Erevan: İzd-vo AN Armyanskoy SSR, 1984.

NARAIN, A. K. ‚The Kushāṇa State: A Preliminary Study‛, Study of the State, (Edited by H.

Claessen and P. Skalnik), New York, 1981, 251-273.

_________, ‚The Five Yabgus of the Yüeh-chih‛, India. History and Thought. Essays in Honour of A.

L. Basham, (Edited by S. N. Mukherjee), Subarnarekha, Calcutta, 1982, 174-185.

_________, ‚Indo-Europeans in Inner Asia‛, CHEIA, 1990, 151-176.

_________, The Tokharians. A History without Nation-State Boundaries, North-Eastern Hill

University Publications, Shillong, 2000.

_________, ‚The Kushan State and its Ideology‛, The Turks I, Ed. H. C. Güzel vd., Ankara, 2002,

271-276.

Yabgu Unvanı ve Kullanımı

TAED 48* 341

Narşahî. Tâ’rîh-i Buhârâ, Te’lîf-i Ebû Bekr Muhammed bin Ca’fer En-Narşahî 286-347, Tercüme-i

Ebû’n-Nasr Ahmed bin Muhammed Nasru’l-Kubâvî, Telhîs: Muhammed bin Züfer bin Ömer,

Tashîh ve Tahşiye: Müderris Rızavî, Teheran, İntişârât-ı Bünyâd-ı Ferheng-ı İrân, 1351.

NEELIS, J. Early Buddhist Transmission and Trade Networks. Mobility and Exchange within and

beyond the Northwestern Borderlands of South Asia, Koninklijke Brill NV: Leiden: 2011.

ORKUN, H. N. Eski Türk Yazıtları, AKDTYK, TDK Yayınları, Ankara: TTK Basımevi, 1987.

ÖGEL, B. ‚Prof. Alföldi’nin ‘Türklerde Çifte Krallık’ Nazariyesi Hakkında Tenkidi Notlar‛, DTCFD,

6 / 4, 1948, 359-360.

_________, ‚Ortaasya Türk Tarihi Hakkında Bazı Yeni Araştırmaların Tenkîdi‛, DTCFD, 17 /1-2,

1959, 261-273.

_________, ‚Über die alttürkische Schad (Sü-Baschi)-Würde‛, CAJ, VIII, 1963, 27-42.

_________, ‚Eski Türk - İran Kültür İlişkileri Hakkında Notlar‛, İran Şehinşahlığı’nın 2500. Kuruluş

Yıldönümüne Armağan, T. C. Milli Eğitim Bakanlığı Yayını, İstanbul, 1971, 351-366.

PRİTSAK, O. ‚Von den Karluk zu den Karachaniden‛, ZDMG, 101, 1951, 270-300.

_________, ‚Stammesnamen und Titulaturen der Altaischen Völker‛, UAJb., XXIV / 1-2, 1952, 49-104.

_________, ‚Der Untergang des Reiches des ogusischen Yabgu‛, 60. Doğum yılı münasebetiyle Fuad

Köprülü Armağanı. Mélanges Fuad Köprülü, DTCF, İstanbul: Osman Yalçın Matbaası, 1953, 397-

410.

PULLEYBLANK, E. G. ‚The Consonantal System of Old Chinese‛, AM, 1962, 58-144.

_________, ‚Chinese and Indo-Europeans‛, JRAS, (April, 1966), 9-39.

_________, ‚Chinese Evidence for the Date of Kaniska‛, PDK, 1968, 247-258.

_________, ‚The Chinese and Their Neighbors in Prehistoric and Early Historic Times‛, The Origins

of the Chinese Civilization (Edited by D. N. Keightley), Studies on China 1, University of

California Press: Berkeley and Los Angeles 1983, 411-466.

_________, Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese,

and Early Mandarin, Vancouver: UBC Press, 1991.

PURI, B. N. ‚The Kushans‛. HCCA, Vol. II. The development of sedentary and nomadic

civilizations: 700 B.C. to A.D. 250, Ed. by J. Harmatta, 1994, 247-264.

RADLOFF, W. Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, SPb. 1895-1897.

RAMSTEDT, G. J. ‚Alte türkische und mongolische Titel‛, MSFOu, vol. 55 / 2, 1951, 59-82.

RAY, Haraprasad, Chinese Sources of South Asian History in Translation: The Qin dynasty, the

former and later Han dynasties, the period of the three kingdoms, (Liu) Song, Southern Qi,

the northern, eastern, and western Wei dynasties (3rd century B.C.-6th century A.D.),

Asiatic Society 2004.

SALMAN, H. Türgişler, TC. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1998.

SHRAVA, S. The Kushana Numismatics, New Delhi: Pranava Prakashan, 1985.

_________, The Dated Kushana Inscriptions, New Delhi: Pranava Prakashan, 1993.

SIMS-WILLIAMS, N. ‚From the Kushan-Shahs to the Arabs. New Bactrian documents dated in

the era of Tochi inscriptions‛, Coins, Art and Chronology I, 1999, 245-258.

_________, N. Bactrian Documents from Northern Afghanistan II: Letters and Buddhist Texts,

Studies in the Khalili Collection Vol. III. CII, Part II. Insceriptions of the Seleucid and Parthian

Periods and of Eastern Iran and Central Asia, Vol. III: Bactrian, Published by the Nour

Foundation in association with Azimuth Editions, 2007.

SINOR, D. ‚The Establishment and Dissolution of the Türk Empire‛, CHEIA, 1990, 285-316.

SMIRNOVA, O. İ. Katalog Monet s Gorodişça Pendjikent, Moskva, 1963.

TASKIN, V. S. ‚O Titulah Şanyuy i Kagan‛, Mongolica. Pamyati Akademika Borisa Yakovleviça

Vladimirtsova, 1884-1931, AN SSSR, Moskva: İzd-vo ‚Nauka‛, 1986, 213-218.

TAŞAĞIL, A. Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları (M.Ö. III – M.S. X. asır), AKDTYK, TTK

Yayınları, Ankara: TTK Basımevi, 2004.

342* TAED 48 Mehmet TEZCAN

_________, Gök-Türkler I-II-III, AKDTYK TTK Yayınları: TTK Basımevi, Ankara 2012.

TEKIN, T. Orhon Yazıtları, AKDTYK, Ankara: TDK Yayınları, 1988.

TEZCAN, M. Kuşanlar Tarihi (Yüeh-chih’lardan Kuşanlara). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler

Enstitüsü, Erzurum (Basılmamış Doktora Tezi), 1996.

_________, ‚Kuşanların Menşei‛, Türkler, C. I, Editörler: H. C. Güzel vd., Yeni Türkiye Yayınları,

Ankara, 2002, 789-814.

_________, ‚The Conquest of Sogdiana and Bactria by the Nomads and the Asiani‛, Transoxiana.

Tarix va Madaniyat, Akademiku Edvardu Rtveladze v çest’ 60-letiya – kollegi i uçeniki,Taşkent,

2004, 154-165.

Theophanes. The Chronicle of Theophanes Confessor. Byzantine and Near Eastern History AD

284-813, Translated with Introduction and Commentary by C. Mango and R. Scott with the

assistance of G. Greatrex, Oxford: Clarendon Press, 1997.

THIERRY, F. ‚Yuezhi et Kouchans. Pièges et dangers des sources chinoises‛, Afghanistan, Brepols

2005, 421-539.

TRIPATHI, R. History of Ancient India, Motilal Banarsidass Publishers Private Limited: Delhi

1992.

TUGUŞEVA, L. Yu. Uygurskaya Versiya Biografii Syuan’-tszana. Fragmentı iz Leningradskogo

sobraniya İnstituta Vostokovedeniya AN SSSR, AN SSSR İV, Moskva: Nauka, 1991.

ULVING, T. Dictionary of Old and Middle Chinese. Bernhard Karlgren’s Grammata Serica

Recensa Alphabetical Arranged, Orientalia Gothoburgensia 11, Acta Universitatis

Gothoburgensis, 1997.

VONDROVEC, K. ‚Numismatic Evidence of the Alchon Huns reconsidered‛, BUFM 50, 2008, 25-

56.

WINK, A. Al-Hind. The Making of the Indo-Islamic World. Vol. II. The Slave Kings and the

Islamic Conquest, 11th

-13th Centuries, Koninklijke Brill: Leiden 1997.

YOSHIDA, Y. ‚On the Origin of the Sogdian Surname Zhaowu 昭武 and Related Problems‛, JA,

291 / 1-2, 2003, 35-67.

_________, ‚PERSONAL NAMES, SOGDIAN, i. IN CHINESE SOURCES‛, 2006,

(http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode

/ot_grp10/ot_perssogdchin_20060109.html)

Yu Taishan. ‚A Study of Saka History‛. SPP, Nu. 80, (July, 1998), 1-225.

_________, ‚A Hypothesis about the Source of the Sai Tribes‛. SPP, Nu. 106, (September, 2000) 1-

200.

_________, ‚The Origins of the Kushans‛. SPP, Nu. 212, (July, 2011), 1-22.

Zeimal, E. V. ‚The Political History of Transoxiana‛, CHI, 1983, 232-262.

Web Sayfaları:

Étienne De la Vaissière, ‚Sogdians in China: A Short History and Some New Discoveries‛, The

Silk Road Journal, Vol. 1, Nu. 2, December, s. 23-27, http://www.silkroad.com/newsletter/december/new_discoveries.htm

The Western Regions according to the Hou Hanshu The Xiyu juan ‚Chapter on the Western

Regions‛ from Hou Hanshu 88, Second Edition (Extensively revised with additional notes

and appendices). Translated by John E. Hill, September 2003. Section 13 – The Kingdom of

the Da Yuezhi 大月氏 (the Kushans), http://depts.washington.edu /silkroad /texts /hhshu/

notes13.html

KURBANOV, A. 2010, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis, PhD thesis submitted to the

Department of History and Cultural Studies of the Free University, Berlin, http://www.diss.fuberlin.de/diss/servlets/MCRFileNodeServlet/FUDISS_derivate_

000000007165/01_Text.pdf?hosts=